Οι σοκαριστικές εξελίξεις στη Βενεζουέλα δεν αποτελούν μία κατάληξη των επεισοδίων πολιτικής αστάθειας στη Λατινική Αμερική. Συνιστούν ένα ορόσημο για τη διεθνή τάξη. Μία καινούργια μέρα σε έναν νέο κόσμο που αποκαλύπτει επιβεβαιώνοντας ότι η εποχή της πολυμερούς νομιμότητας και των θεσμικών ισορροπιών υποχωρεί μπροστά στην ωμή επανεμφάνιση των σφαιρών ισχύος. Η στρατιωτική επέμβαση των Ηνωμένων Πολιτειών και η σύλληψη του έκπτωτου πλέον Νικολάς Μαδούρο αφήνει ένα παγκόσμιο αποτύπωμα σε πολλαπλούς αποδέκτες, το οποίο επηρεάζει άμεσα τη συμπεριφορά κρατών πολύ πέρα από τα σύνορα της Λατινικής Αμερικής.τρα
Η Ουάσινγκτον και ιδιαίτερα ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ επαναβεβαιώνει τον στόχο για απόλυτο έλεγχό της στο δυτικό ημισφαίριο, επαναφέροντας σε σύγχρονη μορφή το δόγμα Μονρόε – την αρχή σύμφωνα με την οποία η Λατινική Αμερική θεωρείται αποκλειστική ζώνη επιρροής των Ηνωμένων Πολιτειών και κάθε εξωπεριφερειακή ανάμειξη αντιμετωπίζεται ως εχθρική πράξη. Η Βενεζουέλα, με τα τεράστια αποθέματα πετρελαίου και τη στρατηγική γεωγραφική της θέση, μετατρέπεται έτσι σε ιδανικό παράδειγμα επιβολής ισχύος και αναδιαμόρφωσης περιφερειακών ισορροπιών, στέλνοντας μήνυμα αποτροπής τόσο σε περιφερειακούς παίκτες, όσο και σε παγκόσμιες δυνάμεις.
Αποδυναμώνεται η ένοια της κρατικής κυριαρχίας
Δημιουργείται, όμως, ένα επικίνδυνο προηγούμενο. Η έννοια της κρατικής κυριαρχίας αποδυναμώνεται, ενώ η θεσμική κατοχύρωση ενός αρχηγού κράτους εξαϋλώνεται. Το διεθνές δίκαιο φαίνεται να υποχωρεί μπροστά στη λογική της μονομερούς δράσης, με τις πολιτικές αποφάσεις να προηγούνται της νομικής τεκμηρίωσης. Και μάλιστα μίας δράσης όχι στρατιωτικής αλλά καθαρά επιχειρησιακής. «Μπαίνω σε μία χώρα, συλλαμβάνω τον Πρόεδρο, προαναγγέλλω ότι θα ελέγχω από εδώ και πέρα την κατάσταση». Μένει να φανεί αν είμαστε μπροστά σε ένα νέο, πιο ωμό δόγμα εξωτερικής πολιτικής, όπου η έννοια της επέμβασης αποσυνδέεται ακόμη και από την κλασική έννοια του πολέμου. Η ισχύς καθορίζει το πλαίσιο και το δίκαιο καλείται να το νομιμοποιήσει εκ των υστέρων. Το μήνυμα που εκπέμπεται διεθνώς είναι ότι η τήρηση κανόνων δεν αποτελεί πλέον εγγύηση ασφάλειας, αλλά εξαρτάται από τη θέση κάθε κράτους στον παγκόσμιο συσχετισμό δυνάμεων.
Για την Κίνα – μία χώρα που εμφανίζεται ως η αναδυόμενη παγκόσμια υπερδύναμη, που έχει ανοιχτή την υπόθεση της Ταϊβάν και που για πρώτη φορά διεξαγάγει στρατιωτικές ασκήσεις με πραγματικά πυρά με στόχο την αποτροπή εξωτερικής απειλής – οι εξελίξεις συνιστούν σοβαρή γεωπολιτική πρόκληση. Η Βενεζουέλα υπήρξε κρίσιμος ενεργειακός εταίρος και βασικό στοιχείο της κινεζικής στρατηγικής διείσδυσης στη Λατινική Αμερική. Οι από εδώ και πέρα εξελίξεις στην Βενεζουέλα θα καταδείξουν αν η αλλαγή αυτή περιορίζει τη δυνατότητα του Πεκίνου να διαφοροποιεί τις πηγές ενέργειας και ενισχύει την αμερικανική επιρροή σε μια περιοχή που η Κίνα θεωρούσε ανερχόμενο πεδίο ανταγωνισμού. Το δίλημμα για το Πεκίνο είναι αν θα αντιδράσει δυναμικά, ρισκάροντας κλιμάκωση, ή αν θα αναπροσαρμόσει την στρατηγική του στην βάση μια ανακατανομής επιρροής.
Και αν ο τελικός στόχος του Τραμπ είναι να διαμορφώσει τα όρια της παγκόσμιας τάξης σε σχέση με την Κίνα τότε και άλλοι διεθνείς δρώντες αναπροσαρμόζονται μετά τις εξελίξεις. Η Ρωσία χάνει ένα σημαντικό στρατηγικό προγεφύρωμα κοντά στην αμερικανική επικράτεια. Παρά τη σκληρή ρητορική, η αντίδρασή της παραμένει ελεγχόμενη, γεγονός που υποδηλώνει επίγνωση των ορίων της. Είναι πιθανό η Μόσχα να επιδιώξει αντισταθμιστικά οφέλη σε άλλα γεωπολιτικά μέτωπα, επαναφέροντας τη λογική των άτυπων ανταλλαγών ισχύος που χαρακτήριζαν τον Ψυχρό Πόλεμο. Στην ουσία δηλαδή να εκμεταλλευτεί την τωρινή κατάσταση για να κλείσει ανοιχτά μέτωπα και σίγουρα να εμφανιστεί ως ισότιμη υπερδύναμη.
Αδύναμη η Ευρωπαϊκή Ένωση
Η Ευρωπαϊκή Ένωση εμφανίζεται για ακόμη μία φορά αδύναμη και χωρίς ενιαία στρατηγική. Παρά τις αναφορές στο διεθνές δίκαιο και στα ανθρώπινα δικαιώματα, αδυνατεί να επηρεάσει ουσιαστικά τις εξελίξεις, επιβεβαιώνοντας τη γεωπολιτική της περιθωριοποίηση σε έναν κόσμο που μεταβαίνει ταχύτατα προς τον ωμό ρεαλισμό.
Η Βενεζουέλα, τελικά, δεν είναι απλώς μια περιφερειακή κρίση. Είναι το σύμβολο και ο επιταχυντής μιας νέας παγκόσμιας πραγματικότητας, όπου οι μεγάλες δυνάμεις επαναχαράσσουν τα όρια επιρροής τους όχι μέσω θεσμών και συνθηκών, αλλά μέσω πράξεων ισχύος.
• Ο Κωστής Σμέρος είναι Διεθνολόγος – Πολιτικός Επιστήμονας (MSc)
