Η Βέσνα Πεϊόβιτς δεσμεύτηκε να αγωνιστεί για τη μείωση της ένοπλης βίας στο Μαυροβούνιο, αφού η κόρη της και οι δύο εγγονοί της σκοτώθηκαν σε μαζικό πυροβολισμό στην Τσετίνιε το 2022.
Τρία χρόνια αργότερα, την Πρωτοχρονιά, ένα ακόμη περιστατικό αιματοκύλησε την παλιά πρωτεύουσα της χώρας. Μια φιλονικία σε μια ταβέρνα οδήγησε έναν ένοπλο άνδρα να σκοτώσει 13 ανθρώπους με παράνομο όπλο προτού αυτοκτονήσει.
«Ξαναζήσαμε τον εφιάλτη μας από την αρχή», δήλωσε η 63χρονη Πεϊόβιτς, η οποία αγωνίζεται για αυστηρότερους ελέγχους στην οπλοκατοχή. Ο πρωθυπουργός του Μαυροβουνίου, Μιλοΐκο Σπάγιτς, ανακοίνωσε νέα περιοριστικά μέτρα και έδωσε διορία δύο μηνών στους πολίτες να παραδώσουν τα παράνομα όπλα τους. Ωστόσο, η εμπειρία δείχνει ότι οι εκστρατείες αφοπλισμού έχουν περιορισμένη επιτυχία σε μια περιοχή όπου η οπλοκατοχή είναι βαθιά ριζωμένη στην κουλτούρα.
Οι πολεμικές συγκρούσεις που ακολούθησαν τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας άφησαν πίσω τους περίπου έξι εκατομμύρια όπλα, εκ των οποίων μόνο τα μισά έχουν κατασχεθεί ή καταστραφεί, σύμφωνα με έρευνα του Small Arms Survey. Το 2023, μετά από δύο μαζικούς πυροβολισμούς, η Σερβία κατέγραψε 82.000 παραδοθέντα όπλα και εκατομμύρια φυσίγγια, ενώ αντίστοιχα προγράμματα εφαρμόστηκαν στη Βοσνία και το Κόσοβο. Ωστόσο, η μαύρη αγορά παραμένει ισχυρή, με ισχυρά εγκληματικά δίκτυα να συνεχίζουν το εμπόριο όπλων.
Τα Βαλκάνια διατηρούν ένα από τα υψηλότερα ποσοστά ένοπλης βίας στην Ευρώπη, με τα περιστατικά να έχουν αυξηθεί πάνω από 70% μεταξύ 2019 και 2024. Οι θάνατοι από πυροβόλα όπλα, αν και σταθεροί, ξεπερνούν κατά 30% τον μέσο όρο των μεγάλων χωρών της ΕΕ. Παράλληλα, τα όπλα της περιοχής συνεχίζουν να χρησιμοποιούνται σε εγκληματικές ενέργειες σε όλο τον κόσμο, όπως έδειξαν τρομοκρατικές επιθέσεις στην Ευρώπη το 2015 και το 2016.
Η οπλοκατοχή στα Βαλκάνια δεν είναι απλώς μια παράνομη δραστηριότητα αλλά μια ιστορική παράδοση. Στο Μαυροβούνιο, όπου τα όπλα θεωρούνται κομμάτι της πολιτιστικής ταυτότητας, υπάρχουν 39,1 όπλα ανά 100 κατοίκους, καθιστώντας τη χώρα τρίτη παγκοσμίως στην κατά κεφαλήν κατοχή όπλων. Από την εποχή του βασιλιά Νικόλαου το 1910, όταν όλοι οι άνδρες ήταν υποχρεωμένοι να έχουν περίστροφο, μέχρι και σήμερα, τα όπλα αποτελούν μέρος της καθημερινότητας, είτε ως οικογενειακά κειμήλια είτε ως σύμβολα δύναμης.
Η αλλαγή νοοτροπίας παραμένει πρόκληση. Στο Κόσοβο, για παράδειγμα, οι αστυνομικές αρχές καταγράφουν αυξημένα περιστατικά πυροβολισμών το καλοκαίρι, όταν οι πολίτες γιορτάζουν γάμους πυροβολώντας στον αέρα. Στην Πρίστινα, ένας τοίχος αστυνομικού τμήματος φέρει γκράφιτι με έναν άνδρα που πυροβολεί στον ουρανό δίπλα σε ένα παιδί, με τη λεζάντα: «Γιορτάστε με την καρδιά, όχι με όπλα».
Παρά τις προσπάθειες των αρχών, η αντιμετώπιση της παράνομης οπλοκατοχής παραμένει δύσκολη. Η συμφωνία των βαλκανικών χωρών το 2023 να εναρμονίσουν τους νόμους τους με την ΕΕ αποτελεί ένα βήμα προς τη σωστή κατεύθυνση, αλλά η επιτυχία εξαρτάται από την πολιτική βούληση και τους μηχανισμούς εφαρμογής. Στο μεταξύ, οι οικογένειες των θυμάτων συνεχίζουν να ελπίζουν πως κάποια μέρα η βία θα σταματήσει.
