Η τιμή του χρυσού σπάει ρεκόρ, αλλά πίσω από τη λάμψη του πολύτιμου μετάλλου κρύβεται ένα από τα πιο αιματηρά και αδίστακτα κυκλώματα του πλανήτη.
Από τα βάθη του Αμαζονίου έως τα εγκαταλελειμμένα ορυχεία της Νότιας Αφρικής και τις ερήμους του Σουδάν, συμμορίες, καρτέλ και παραστρατιωτικοί έχουν μετατρέψει το χρυσό και την εξόρυξη σε μια νέα μορφή πολέμου.
Η χρυσή ευκαιρία των εγκληματικών δικτύων
Μέσα σε μία δεκαετία, η αξία του χρυσού έχει τριπλασιαστεί, ενώ μόνο από την αρχή του 2025 η τιμή του έχει εκτιναχθεί κατά 25%. Η ανασφάλεια στις αγορές, οι γεωπολιτικές εντάσεις και ο πληθωρισμός ωθούν επενδυτές προς τον «ασφαλή παράδεισο» του χρυσού. Όμως αυτή η ζήτηση έχει τροφοδοτήσει και μια παράλληλη, παράνομη αγορά αξίας δεκάδων δισεκατομμυρίων δολαρίων.
Σύμφωνα με τον ΟΗΕ, τα κυκλώματα οργανωμένου εγκλήματος είναι πλέον «εγκατεστημένα» στις εφοδιαστικές αλυσίδες του χρυσού. Η ελβετική ΜΚΟ SwissAid εκτιμά ότι μόνο το 2022, 435 τόνοι χρυσού, αξίας περίπου 31 δισ. δολαρίων, βγήκαν λαθραία από την Αφρική. Στο Περού, την πρώτη παραγωγό χώρα χρυσού της Νότιας Αμερικής, πάνω από το 40% των εξαγωγών θεωρούνται παράνομες.
«Σήμερα, τα εγκληματικά δίκτυα βγάζουν περισσότερα από τον χρυσό απ’ ό,τι από τα ναρκωτικά», προειδοποιεί ο αναλυτής Σάσα Λεζνέφ της οργάνωσης The Sentry.
Από την κοκαΐνη στον χρυσό: οι «ναρκο-μεταλλωρύχοι»
Στον Αμαζόνιο, οι ίδιες συμμορίες που για χρόνια μετέφεραν κοκαΐνη μέσω κρυφών διαδρόμων, πλέον βγάζουν κέρδη από την εξόρυξη χρυσού. Ομάδες όπως το ισχυρό Comando Vermelho του Ρίο και το Primeiro Comando do Capital του Σάο Πάολο αναλαμβάνουν τη φύλαξη παράνομων καταυλισμών, τον εφοδιασμό με όπλα και ακόμη και τη διαχείριση ορυχείων.
Οι παράνομοι μεταλλωρύχοι, γνωστοί ως garimpeiros, δουλεύουν σε πρόχειρα ορυχεία μέσα στη ζούγκλα, χρησιμοποιώντας υδράργυρο που μολύνει τα ποτάμια και δηλητηριάζει την τροφική αλυσίδα. Για τους ίδιους, τα κέρδη είναι δελεαστικά: σε μόλις δύο μήνες, ένα μικρό ορυχείο μπορεί να αποφέρει χρυσό αξίας 200.000 δολαρίων.
Αλλά για τις αυτόχθονες φυλές, η «χρυσή φλέβα» σημαίνει φτώχεια, ασθένειες και βία. «Όπου έρχεται το garimpo, ακολουθούν η ελονοσία, το αλκοόλ και τα ναρκωτικά», λέει ο γηραιός Τζουάρες Σάου, μέλος της φυλής Μουντουρούκου.
Νότια Αφρική: οι «zama zama» και οι υπόγειοι πόλεμοι
Στη Νότια Αφρική, μια χώρα γεμάτη εγκαταλελειμμένα ορυχεία από τη χρυσή εποχή της εξόρυξης, συμμορίες επιστρέφουν με βία. Οι λεγόμενοι zama zama, μετανάστες εργάτες χωρίς άδεια, κατεβαίνουν σε εγκαταλειμμένες στοές, ενώ ένοπλες ομάδες συγκρούονται για τον έλεγχο.
«Συμβαίνουν μικροί πόλεμοι υπόγεια. Χρησιμοποιούν ακόμα και αυτοσχέδιους εκρηκτικούς μηχανισμούς», εξηγεί ο ειδικός ασφαλείας Λούις Νελ.
Οι κάτοικοι πόλεων όπως το Στίλφοντεϊν ζουν με τον φόβο. «Βλέπουμε τα αυτοκίνητά τους γεμάτα όπλα. Δεν είναι από εδώ, έρχονται για λίγες μέρες και εξαφανίζονται», λέει ένας καταστηματάρχης.
Σουδάν: χρυσός που χρηματοδοτεί τον πόλεμο
Στο Σουδάν, τα έσοδα από τον χρυσό συντηρούν μια από τις πιο αιματηρές συγκρούσεις του πλανήτη. Η παραστρατιωτική οργάνωση RSF, κατηγορούμενη από τις ΗΠΑ για εγκλήματα πολέμου, φέρεται να εξοπλίζεται αγοράζοντας «σοφιστικευμένα όπλα» με χρήματα από παράνομα ορυχεία.
Οι επιπτώσεις είναι ολέθριες: πάνω από 150.000 άνθρωποι έχουν σκοτωθεί στον εμφύλιο, με τον χρυσό να αποτελεί καύσιμο για τη βία.
Το «πλυντήριο» του Ντουμπάι
Μόλις εξαχθεί, ο χρυσός περνάει μέσα από κομβικά εμπορικά κέντρα όπως το Ντουμπάι, η Βομβάη και το Χονγκ Κονγκ. Τα Εμιράτα κατηγορούνται εδώ και χρόνια ότι λειτουργούν σαν «πλυντήριο» για παράνομο χρυσό, αφού οι κανόνες ελέγχου ήταν παραδοσιακά χαλαροί.
«Ο χρυσός φτάνει στα Εμιράτα και εκεί αποκτά μια νέα ταυτότητα, σαν να ήταν νόμιμος», εξηγεί ο ερευνητής Μαρκ Ούμελ. Παρότι οι αρχές του Ντουμπάι λένε ότι έχουν αυστηροποιήσει τους ελέγχους, οι έμποροι στο ιστορικό χρυσοπάζαρο παραδέχονται ότι «δεν ξέρουν από πού έρχεται ο χρυσός» που πουλάνε.
Η μάχη των κυβερνήσεων για τον χρυσό
Κυβερνήσεις όπως της Βραζιλίας προσπαθούν να ανακτήσουν τον έλεγχο. Η κυβέρνηση Λούλα ντα Σίλβα ξεκίνησε εκτεταμένες επιχειρήσεις, καταστρέφοντας καταυλισμούς και εξοπλισμό, ενώ το Ανώτατο Δικαστήριο κατήργησε μια «παραθυράκια» που νομιμοποιούσαν παράνομο χρυσό.
Τα πρώτα αποτελέσματα φαίνονται: το 2023, οι δηλωμένες εξαγωγές χρυσού της Βραζιλίας μειώθηκαν κατά 40%. Ωστόσο, οι παράνομοι εξορύκτες απλώς μετακινούνται αλλού, συχνά περνώντας τα σύνορα σε Γουιάνα και Βενεζουέλα.
Χρυσός: Ένα μέλλον γεμάτο αίμα
Παρά τις καταστολές, οι εγκληματικές οργανώσεις αποδεικνύονται ανθεκτικές και εξαιρετικά κερδοφόρες. Η Παγκόσμια Ένωση Χρυσού προειδοποιεί ότι η έκταση του παράνομου εμπορίου και η διαπλοκή του με το ξέπλυμα χρήματος είναι «χωρίς προηγούμενο».
Για τους αυτόχθονες λαούς και τους απλούς εργάτες, ο «χρυσός του αίματος» δεν φέρνει πλούτο, αλλά βία και καταστροφή. «Το garimpo βρομίζει το νερό, καταστρέφει το δάσος και ταΐζει το οργανωμένο έγκλημα», λέει η ακτιβίστρια Αλεσάντρα Κοράπ. «Ο κόσμος πρέπει να ξέρει την αλήθεια».
Δείτε Επίσης:
