Η Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή (ΙΨΔ) ή αλλιώς Obsessive-Compulsive Disorder (OCD) συχνά περιγράφεται ως μια καθημερινή μάχη… με το ίδιο μας το μυαλό.
- Γράφει η Κέλλυ Χολέβα (MSc), Κλινική Ψυχολόγος-Ψυχοθεραπεύτρια
Οι ανεπιθύμητες και επίμονες σκέψεις που εμφανίζονται αδιάκοπα, οι φόβοι που μοιάζουν ανεξέλεγκτοι και οι αναγκαστικές πράξεις που επαναλαμβάνονται, δημιουργούν μια συνθήκη, στην οποία το άτομο αισθάνεται παγιδευμένο μέσα στο ίδιο του το μυαλό.
Αναλυτικότερα, η ΙΨΔ χαρακτηρίζεται από δύο κύρια στοιχεία:
1. Ιδέες (Obsessions): Ανεπιθύμητες, επίμονες σκέψεις, εικόνες ή παρορμήσεις που μπορεί να σχετίζονται με φόβους μόλυνσης, βλάβης, απώλειας ελέγχου, ηθικής ή υπαρξιακής αμφιβολίας και προκαλούν έντονη δυσφορία ή αγωνία στο άτομο. Χαρακτηριστικά παραδείγματα: ο φόβος ότι θα βλάψετε κάποιον κατά λάθος, ότι εμείς ή κάποιο δικό μας πρόσωπο θα πάθει κακό κ.ά.
2. Καταναγκασμοί (Compulsions): Επαναλαμβανόμενες ενέργειες ή τελετουργίες που λαμβάνουν χώρα, ώστε να μειωθεί η ένταση της αγωνίας ή να «αποτραπεί» ένα φανταστικό κακό. Χαρακτηριστικά παραδείγματα: επαναλαμβανόμενο πλύσιμο των χεριών, επανάληψη λέξεων, μέτρημα, προσευχή, έλεγχος κλειδιών ή φώτων, επαναλαμβανόμενη αναζήτηση διαβεβαίωσης.
Ο φαύλος κύκλος της διαταραχής
Οι ανεπιθύμητες ιδέες, σκέψεις ή εικόνες εμφανίζονται ξαφνικά προκαλώντας έντονο άγχος, αποστροφή ή και σύγκρουση με το αξιακό σύστημα του ατόμου. Για να μειωθεί λοιπόν αυτό το άγχος, το άτομο καταφεύγει στους καταναγκασμούς. Τελετουργίες που έρχονται να λειτουργήσουν σαν προσωρινό αντίδοτο, μια βραχύχρονη ανάσα που όμως δε διαρκεί πολύ, καθώς, ενώ σε πρώτη φάση φαίνεται να ανακουφίζουν για λίγο, τελικά ενισχύουν τη σύνδεση μεταξύ σκέψης και φόβου.
Αυτό έχει ως αποτέλεσμα ο εγκέφαλος να εκπαιδεύεται ότι η απειλή είναι πραγματική και η σκέψη να επιστρέφει ακόμα πιο έντονη και πιεστική, εντείνοντας την αίσθηση εγκλωβισμού και την εσωτερική φασαρία μέσα στο κεφάλι του ατόμου.
Πώς το μυαλό γίνεται αντίπαλος;
Στην ΙΨΔ, ο εγκέφαλος λειτουργεί σε κατάσταση υπερευθύνης και υπερελέγχου. Το άτομο αισθάνεται ότι πρέπει να είναι απόλυτα βέβαιο, απόλυτα ασφαλές, απόλυτα «σωστό». Κάθε απόφαση, κάθε σκέψη μοιάζει να ζυγίζεται με ακρίβεια, σαν να κρέμεται η ηρεμία ολόκληρης της ύπαρξης από μια λεπτή κλωστή βεβαιότητας.
Όμως, όπως όλοι γνωρίζουμε, η απόλυτη βεβαιότητα δεν υπάρχει. Είναι κάτι ουτοπικό. Όσο περισσότερο την αναζητά κανείς, τόσο το μυαλό αντιδρά με νέες αμφιβολίες και αμφισβητήσεις, σαν ένας αόρατος καθρέφτης που πολλαπλασιάζει τις σκέψεις και τις αγωνίες. Έτσι, γεννιέται ένας εσωτερικός πόλεμος, στον οποίο το άτομο προσπαθεί να ελέγξει τον νου του, να επιβάλει τάξη και ασφάλεια, ενώ ο ίδιος ο νους αντιστέκεται, στέλνοντας συνεχή μηνύματα αβεβαιότητας, φόβου και ανησυχίας.
Στην πραγματικότητα, κάθε προσπάθεια ελέγχου γίνεται πάλη με μία σκιά, μια μάχη που φαίνεται να μην τελειώνει, στην οποία η εσωτερική φασαρία εντείνεται και η αίσθηση εγκλωβισμού μεγαλώνει. Το άτομο νιώθει νιώθει καθηλωμένο από τις ίδιες του τις σκέψεις και κάθε στιγμή γίνεται μια μικρή μάχη για την ηρεμία και τον έλεγχο.
Το αποτέλεσμα: ένα άτομο ψυχικά εξουθενωμένο με σημαντική έκπτωση στη λειτουργικότητά του σε κοινωνικό, επαγγελματικό ή προσωπικό επίπεδο, μειωμένη αυτοεκτίμηση και αισθήματα ενοχής ή ντροπής.
Ωστόσο, αυτό που χρειάζεται να έχουμε κατά νου είναι ότι η ΙΨΔ δεν αφορά την έλλειψη λογικής. Αντίθετα, αφορά κυρίως ανθρώπους ευσυνείδητους, υπεύθυνους και με έντονη ανάγκη να πράττουν «το σωστό». Και εκεί ακριβώς βρίσκει το χώρο που χρειάζεται να αναπτυχθεί η εν λόγω διαταραχή.
Αντιμετώπιση και θεραπεία
Η Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή είναι αντιμετωπίσιμη και η κατάλληλη θεραπευτική υποστήριξη μπορεί να αλλάξει ριζικά την ποιότητα ζωής του ατόμου. Παρότι η εμπειρία της ΙΨΔ συχνά μοιάζει εγκλωβιστική, υπάρχουν αποτελεσματικοί τρόποι να μειωθεί η ένταση των συμπτωμάτων και να αποκατασταθεί η λειτουργικότητα.
Η Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία (ΓΣΘ) αποτελεί τη θεραπεία πρώτης επιλογής για την ΙΨΔ. Ειδικότερα, μέσα από τη μέθοδο της Έκθεσης με Πρόληψη Αντίδρασης (ERP), το άτομο έρχεται βήμα-βήμα σε επαφή με ό,τι το φοβίζει, χωρίς να «υποκύπτει» στους καταναγκασμούς. Μαθαίνει να αντιμετωπίζει σταδιακά τις σκέψεις ή τις καταστάσεις που του προκαλούν άγχος, χωρίς να καταφεύγει στις συνήθεις καταναγκαστικές συμπεριφορές. Έτσι, ο εγκέφαλος μαθαίνει ότι το άγχος μπορεί να υποχωρήσει φυσικά, χωρίς την ανάγκη τελετουργιών ή διαρκούς ελέγχου.
Στο σημείο αυτό, αξίζει να σημειωθεί ότι η θεραπεία δεν εστιάζει στην εξαφάνιση των ιδεοληψιών, αλλά στη μείωση της δύναμής τους, στην ανοχή της αβεβαιότητας και στην επιλογή συμπεριφοράς ανεξάρτητα από τον φόβο.
Παράλληλα, η θεραπεία εστιάζει στην κατανόηση της υπερ-ευθύνης, της ανάγκης για απόλυτη βεβαιότητα και των δυσλειτουργικών πεποιθήσεων που συντηρούν τον φαύλο κύκλο της ΙΨΔ. Σταδιακά, η εσωτερική φασαρία μειώνεται, ο νους παύει να λειτουργεί ως αντίπαλος και το άτομο ανακτά χώρο για σκέψη, επιλογή και ελευθερία. Τέλος, σε ορισμένες περιπτώσεις, η φαρμακευτική αγωγή μπορεί να λειτουργήσει επικουρικά στη θεραπεία, πάντα σε συνεργασία με ψυχίατρο.
