Στην εποχή της τεχνολογικής παντοδυναμίας, η καθημερινότητα των εφήβων αλλάζει ριζικά, αφού τα emojis που αντικαθιστούν λέξεις και το ατελείωτο «σερφάρισμα» στα social media, δημιουργείται μία νέα πραγματικότητα όπου η διαδικτυακή τους παρουσία συχνά υπερισχύει της φυσικής.
Με αφορμή την πρόσφατη παρουσίαση των βασικών αξόνων της Εθνικής Στρατηγικής Προστασίας των Ανηλίκων από τον Εθισμό στο Διαδίκτυο, ο καθηγητής του Τμήματος Πληροφορικής του ΑΠΘ, Ιωάννης Πήτας, πρόεδρος της Διεθνούς Ακαδημίας Διδακτορικών Σπουδών στην Τεχνητή Νοημοσύνη (AIDA), μιλά για το πώς η υπερβολική χρήση της τεχνολογίας μπορεί να επηρεάσει τους ανηλίκους.
«Είναι γνωστό πως η τεχνολογία, για παράδειγμα η χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης ή η on-line συνομιλία με φίλους, μπορεί να προκαλέσει αύξηση της ντοπαμίνης κατά 50% έως 100%, εφάμιλλη οποιασδήποτε άλλης ευχάριστης εμπειρίας. Η χρήση της τεχνολογίας προκαλεί διαφορετική απόκριση των υποδοχέων ντοπαμίνης από ό,τι οι εθιστικές ουσίες. Ωστόσο, τα ερεθίσματα που σχετίζονται με την τεχνολογία είναι πάρα πολύ συχνά παρόντα στη ζωή μας», επισημαίνει ο κ. Πήτας και συνεχίζει:
«Επιπλέον, μέθοδοι “mind engineering” χρησιμοποιούνται από τους σχεδιαστές on-line υπηρεσιών, για να μεγιστοποιήσουν την ευχαρίστηση των χρηστών, προς την κατεύθυνση τού να τους εθίσουν για πάντα. Ως αποτέλεσμα, η εκτεταμένη τεχνολογική διέγερση μπορεί να οδηγήσει σε εθισμούς γύρω από το Διαδίκτυο, τη διαδικτυακή πορνογραφία, τον on-line τζόγο και τα βιντεοπαιχνίδια».
Σύνδρομο γενικευμένης διαδικτυακής συναισθηματικής και γνωστικής διαταραχής
Ο ίδιος εξηγεί πως φαινόμενα σαν αυτό δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως μεμονωμένα περιστατικά. Όπως επισημαίνει, όλα αυτά τα επιμέρους προβλήματα είναι μέρος ενός γενικότερου, το οποίο μπορεί, μεταξύ άλλων, να οδηγήσει σε αδυναμία αντιμετώπισης της πραγματικότητας και να θέσει σε κίνδυνο τη διασύνδεσή μας με τον πραγματικό κόσμο.
«Παρότι το θέμα για το οποίο συζητάμε είναι αντικείμενο των ψυχολόγων ή των ψυχιάτρων, οι οποίοι και είναι οι μόνοι αρμόδιοι να ονοματίζουν τέτοια σύνδρομα, έχω βαφτίσει αυτό το γενικότερο πρόβλημα “σύνδρομο γενικευμένης διαδικτυακής συναισθηματικής και γνωστικής διαταραχής” (GOLAC). Το σύνδρομο έχει συγκεκριμένα αίτια -κυρίως τον φόβο του αγνώστου και τον συνεχή βομβαρδισμό με ειδοποιήσεις και μηνύματα- αλλά εκδηλώνεται με διάφορους τρόπους: εθισμό, κατάθλιψη, αίσθημα μοναξιάς, βίαιες τάσεις και συμπεριφορά, άγχος και αγωνία, έλλειψη αυτοεκτίμησης, έκπτωση των λεκτικών και μη λεκτικών δεξιοτήτων επικοινωνίας, υψηλή δεκτικότητα στην παραπληροφόρηση, διατροφικές διαταραχές, στροφή στο cyber-bullying και ανάπτυξη παρωπίδων μέσα σε εικονικές κοινότητες ομοϊδεατών, είτε αυτοί είναι οι λεγόμενοι “flat-earthers”, που υποστηρίζουν ότι η γη είναι επίπεδη είτε ακροδεξιές και θρησκευτικές φονταμελιστικές οργανώσεις», τόνισε, ενώ σε ό,τι αφορά στην έκπτωση των λεκτικών και μη λεκτικών δεξιοτήτων επικοινωνίας, ο κ. Πήτας υπογράμμισε πως αποτελεί τεράστιο πρόβλημα, που μεταξύ άλλων εκδηλώνεται στη γραφή:
«Οι γενιές που έχουν γεννηθεί μέσα στην ψηφιακή εποχή ανέπτυξαν το δικό τους λεξιλόγιο, που είναι πιο φτωχό από των προηγούμενων γενεών. Φυσικά, κάθε γενιά έχει το δικό της λεξιλόγιο, αλλά η συγκεκριμένη χρησιμοποιεί και πάρα πολλά “ιερογλυφικά” (emoji και emoticons). Ακόμα και οι ικανότητες τους στη γραφή τίθενται σε κίνδυνο, όπως αποδεικνύεται από τα γραπτά τους μηνύματα, τα οποία μπορεί να είναι ένα μάλλον περίεργο μείγμα ιερογλυφικών, συντομεύσεων και ακρωνυμίων, αντί για ένα κανονικό, καλοδιατυπωμένο κείμενο».
Μάλιστα, σημείωσε πως τα κοινωνικά προβλήματα, η έλλειψη σωστού γονικού ελέγχου και καθοδήγησης, η εσωστρέφεια και οι ψυχολογικές συνθήκες μπορούν να ενισχύσουν τις διαταραχές. «Φυσικά, η πρόληψη των εξαρτήσεων, πρωτίστως με σωστή εκπαίδευση τόσο των γονέων όσο και των ανηλίκων, είναι υψίστης σημασίας. Ωστόσο, εάν ο εθισμός προχωρήσει, η σωστή διάγνωση και θεραπεία είναι απαραίτητες», δήλωσε.
«Ο πιο προφανής τρόπος είναι η αποχή από την προβληματική χρήση της τεχνολογίας για μια περίοδο»
Σε ερώτημα πώς μπορούν να αντιμετωπιστούν αυτού του είδους οι διαταραχές, ο κ. Πήτας απαντά πως αυτό είναι αντικείμενο των ψυχολόγων και των ψυχιάτρων, ωστόσο υπάρχουν διάφοροι τρόποι διαχείρισης των εθισμών κάθε μορφής, καθώς οι μηχανισμοί του συστήματος ανταμοιβής τους είναι παρόμοιοι.
«Ο πιο προφανής τρόπος είναι η αποχή από την προβληματική χρήση της τεχνολογίας για μια περίοδο, π.χ. ενός μηνός. Μια περίοδο που είναι αρκετά μεγάλη, ώστε να επιτρέψει την αποκατάσταση της ισορροπίας του ανθρώπινου συστήματος ανταμοιβής. (…) Μια άλλη προσέγγιση είναι η λεγόμενη “νηστεία ντοπαμίνης”. Περιλαμβάνει μια περιοδική σύντομη προσωρινή αποχή, π.χ. για μία ημέρα, από εθιστικές τεχνολογίες, π.χ. από τη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης (…) Η πρακτική αυτή δεν στοχεύει πραγματικά στη μείωση της ντοπαμίνης, αλλά μάλλον στη νηστεία από συμπεριφορές που προκαλούν απελευθέρωση ντοπαμίνης στο σύστημα ανταμοιβής», επεσήμανε και συνέχισε:
«Η προσωρινή στέρηση της αίσθησης της διαδικτυακής υπερπροσφοράς ευχαρίστησης αναμένεται να αποκαταστήσει την ισορροπία του συστήματος ανταμοιβής και να αυξήσει εκ νέου την ευχαρίστηση και την ευτυχία. Ωστόσο, υπάρχει κριτική για την επιστημονική βάση της νηστείας της ντοπαμίνης. Κι αυτό διότι το σύστημα ανταμοιβής του ανθρώπου έχει αναπτυχθεί σε πολύ πρώιμο στάδιο στη διαδικασία εξέλιξης της ζωής (…) κι είναι εξαιρετικά δύσκολο να το “ανακατασκευάσουμε” για να αντιμετωπίσουμε μια τρέχουσα αισθητηριακή υπερδιέγερση» σημειώνει, ωστόσο σε ερώτηση για το αν θα απέδιδε θετικά αποτελέσματα το να απαγορευτεί η χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης από ανηλίκους απάντησε:
«Δεν είμαι βέβαιος ότι η απαγόρευση μπορεί να λειτουργήσει. Χρειάζεται εκπαίδευση όλων. Οι μεν γονείς να αντιληφθούν ότι δεν μπορούν να αφήνουν χωρίς επίβλεψη τους ανηλίκους, τα δε παιδιά να καταλάβουν ότι δίπλα στα πολλά καλά της χρήσης της τεχνολογίας, υπάρχουν πολλοί και σημαντικοί κίνδυνοι. Οι ανήλικοι θα πρέπει -μεταξύ άλλων- να ενθαρρυνθούν να έχουν ισχυρούς κοινωνικούς δεσμούς με φυσική παρουσία, αντί να περιορίζονται στους ψηφιακούς και έχει ήδη παρατηρηθεί ότι όταν αυτό συμβαίνει, τα κοινωνικά προβλήματα είναι λιγότερα».
Κλείνοντας, ο ίδιος έκανε λόγο για την ανάγκη πιο προορατικής νομοθεσίας, για για την προστασία των ανηλίκων, με την επιβολή κανονισμών, οι οποίοι μπορεί να είναι αντίθετοι με τα εμπορικά συμφέροντα των κολοσσών των μέσων κοινωνικής δικτύωσης βραχυπρόθεσμα.
