Η πεποίθηση ότι οι άνδρες χρησιμοποιούν κυρίως το ένα εγκεφαλικό ημισφαίριο, ενώ οι γυναίκες και τα δύο, αποτελεί έναν από τους πιο διαδεδομένους μύθους της σύγχρονης ψυχολογικής κουλτούρας.
- Γράφει η Κέλλυ Χολέβα (MSc),
Κλινική Ψυχολόγος-Ψυχοθεραπεύτρια
Συχνά, παρουσιάζεται ως επιστημονικό γεγονός και χρησιμοποιείται για να εξηγήσει διαφορές στη σκέψη, στο συναίσθημα και στην επικοινωνία μεταξύ των φύλων. Παρότι ακούγεται πειστική, η παραπάνω άποψη δεν υποστηρίζεται από τα δεδομένα της σύγχρονης νευροεπιστήμης.
Τι είναι τα εγκεφαλικά ημισφαίρια;
Ο ανθρώπινος εγκέφαλος αποτελείται από δύο ημισφαίρια, το αριστερό και το δεξί, τα οποία συνδέονται στενά μέσω ενός εκτεταμένου δικτύου νευρώνων. Ορισμένες λειτουργίες παρουσιάζουν σχετική εξειδίκευση: για παράδειγμα, η γλώσσα συνδέεται συχνότερα με το αριστερό ημισφαίριο, ενώ η χωρική αντίληψη και η επεξεργασία του συναισθηματικού τόνου με το δεξί.
Αυτό όμως δε σημαίνει ότι τα ημισφαίρια λειτουργούν ανεξάρτητα ή απομονωμένα το ένα από το άλλο. Αντιθέτως, σχεδόν κάθε ανθρώπινη λειτουργία, από τη σκέψη, τη μνήμη, τη λήψη αποφάσεων έως το συναίσθημα και τη συμπεριφορά, προκύπτει από τη διαρκή αλληλεπίδραση και συνεργασία και των δύο ημισφαιρίων.
Ο εγκέφαλος λειτουργεί ως ένα ενιαίο, δυναμικό και αλληλοσυνδεόμενο σύστημα, στο οποίο οι επιμέρους περιοχές επικοινωνούν μέσω εκτεταμένων νευρωνικών δικτύων, προσαρμόζονται στις εμπειρίες και μεταβάλλονται με τον χρόνο, υποστηρίζοντας έτσι την πολυπλοκότητα και την ευελιξία της ανθρώπινης νόησης.
Πώς δημιουργήθηκε ο μύθος της «ημισφαιρικής κυριαρχίας»
Ο μύθος γεννήθηκε από την υπεραπλουστευμένη ερμηνεία ορισμένων επιστημονικών ευρημάτων. Η παρατήρηση της λειτουργικής εξειδίκευσης μετατράπηκε σταδιακά στην ιδέα ότι οι άνθρωποι «ανήκουν» στο ένα ή στο άλλο ημισφαίριο και ότι αυτό καθορίζει την προσωπικότητά τους.
Σε αυτό το σημείο προστέθηκαν και τα στερεότυπα φύλου. Οι άνδρες συνδέθηκαν με τη λογική, την ανάλυση και το αριστερό ημισφαίριο, ενώ οι γυναίκες με το συναίσθημα, τη διαίσθηση και την υποτιθέμενη χρήση «και των δύο». Πρόκειται για μια αφήγηση απλή και ελκυστική, αλλά επιστημονικά ανακριβή.
Φύλο και εγκέφαλος: τι δείχνει η έρευνα
Η σύγχρονη έρευνα δείχνει ότι δεν υπάρχει σαφής εγκεφαλική κυριαρχία ανά φύλο. Οι διαφορές που παρατηρούνται κατά μέσο όρο μεταξύ ανδρών και γυναικών είναι μικρές και παρουσιάζουν μεγάλη επικάλυψη. Αντίθετα, οι διαφορές μεταξύ ατόμων του ίδιου φύλου είναι συχνά μεγαλύτερες από τις διαφορές μεταξύ των δύο φύλων. Εξάλλου, ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι εξαιρετικά πλαστικός. Διαμορφώνεται από εμπειρίες, εκπαίδευση, κοινωνικούς ρόλους και πολιτισμικές προσδοκίες. Πολλές συμπεριφορές που αποδίδονται λανθασμένα στη βιολογία αποτελούν στην πραγματικότητα αποτέλεσμα κοινωνικής μάθησης.
Μνήμη και πραγματικότητα: γιατί δεν τη βιώνουμε όλοι με τον ίδιο τρόπο
Ένα ακόμη στοιχείο που συχνά συγχέεται με τις υποτιθέμενες διαφορές φύλου είναι η λειτουργία της μνήμης. Η μνήμη δεν αποτελεί αντικειμενική καταγραφή της πραγματικότητας. Είναι ανακατασκευαστική και όχι πιστή καταγραφή των γεγονότων, με αποτέλεσμα να επηρεάζεται έντονα από τις προϋπάρχουσες γνώσεις, το συναίσθημα, τις προσδοκίες και το νόημα που αποδίδουμε στις εμπειρίες μας.
Κάθε φορά που ανακαλούμε μια ανάμνηση, την επαναδομούμε μέσα από το πρίσμα της τρέχουσας ψυχολογικής μας κατάστασης και του κοινωνικο-πολιτισμικού μας πλαισίου. Ως εκ τούτου, οι μνήμες δεν παραμένουν στατικές, αλλά μεταβάλλονται με τον χρόνο, ενσωματώνοντας νέες ερμηνείες και συναισθηματικές αποχρώσεις, γεγονός που με τη σειρά του επηρεάζει τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε το παρελθόν και καθοδηγούμε τη συμπεριφορά μας στο παρόν.
Για τον λόγο αυτό, δύο άνθρωποι μπορούν να βιώσουν το ίδιο γεγονός και να το θυμούνται διαφορετικά, χωρίς κάποιος να κάνει λάθος. Αυτό δεν σχετίζεται με το φύλο ή τη χρήση των ημισφαιρίων, αλλά με τον τρόπο που ο εγκέφαλος οργανώνει την εμπειρία.
Ποιοι οι λόγοι που επιμένουν αυτοί οι μύθοι;
Οι μύθοι για τα εγκεφαλικά ημισφαίρια επιβιώνουν, γιατί προσφέρουν απλουστευμένες και εύπεπτες εξηγήσεις σε σύνθετα και πολυπαραγοντικά ερωτήματα σχετικά με τη σκέψη και τη συμπεριφορά. Δημιουργούν μια ψευδαίσθηση κατανόησης και ελέγχου, καθώς κατηγοριοποιούν τους ανθρώπους σε εύκολα αναγνωρίσιμους τύπους.
Παράλληλα, ενισχύουν στερεότυπα και λειτουργούν καθησυχαστικά, απαλλάσσοντας το άτομο από την ευθύνη της προσωπικής προσπάθειας και της αλλαγής (π.χ. «έτσι είμαι φτιαγμένος» ή «έτσι λειτουργεί ο εγκέφαλός μου»). Με αυτόν τον τρόπο, περιορίζουν τη δυναμική της μάθησης και της ανάπτυξης, αγνοώντας τη νευροπλαστικότητα και την πολύπλοκη, συνεργατική λειτουργία του εγκεφάλου ως ενιαίου συστήματος.
Εν κατακλείδι, ο εγκέφαλος δεν λειτουργεί βάσει απλουστευμένων διχοτομήσεων, ούτε καθορίζεται από το φύλο με τον τρόπο που συχνά πιστεύεται. Πρόκειται για ένα σύνθετο, δυναμικό σύστημα που συνεργάζεται, προσαρμόζεται και εξελίσσεται. Η αποδόμηση αυτών των μύθων μας βοηθά να κατανοήσουμε καλύτερα τον άνθρωπο, πέρα από στερεότυπα και επιστημονικές παρερμηνείες.
Δείτε επίσης:
