Μια σπάνια ιστορική μαρτυρία της Βασιλικής Μπονάνου φέρνει στο φως το δράμα των Ελλήνων του Εσκισεχίρ, ήδη από το 1920, δύο χρόνια πριν την Μικρασιατική Καταστροφή.
Η Βασιλική Μπονάνου έζησε στην καρδιά της πόλης, στην εύφορη κοιλάδα του ποταμού Πουρσάκ (Πουρσάκ τσάι). Το Εσκίσεχιρ δεν αποτελούσε μόνο ένα δυναμικό αστικό κέντρο 300.000 κατοίκων, αλλά και τον κρίσιμο σιδηροδρομικό κόμβο όπου συναντιούνταν οι γραμμές από τη Σμύρνη και την Κωνσταντινούπολη με προορισμό την Άγκυρα. Σε αυτό το πολυπολιτισμικό περιβάλλον, η ελληνική κοινότητα αριθμούσε περίπου 800 οικογένειες, οι οποίες αποτελούσαν αναπόσπαστο κομμάτι του κοινωνικού και οικονομικού ιστού της πόλης.
Η «Κιβωτός» της Μικρασιατικής Μνήμης
Η προσωπική της αφήγηση διασώζεται στο Αρχείο Προφορικής Παράδοσης του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών (ΚΜΣ). Πρόκειται για έναν θεσμό-θεματοφύλακα της εθνικής μνήμης, ο οποίος:
–Αποτελεί την παλαιότερη και μεγαλύτερη συλλογή προφορικής ιστορίας στην Ελλάδα.
–Συγκαταλέγεται στις σημαντικότερες αρχειακές πηγές της Ευρώπης, διασώζοντας χιλιάδες χειρόγραφες σελίδες και μαρτυρίες προσφύγων πρώτης γενιάς.
Η συγκεκριμένη μαρτυρία, που περιλαμβάνεται στον τόμο «Η Έξοδος» (έκδοση του ΚΜΣ), προσφέρει στους σύγχρονους ερευνητές και στο κοινό μια πολύτιμη ματιά στον χαμένο κόσμο της Μικρασίας, μετατρέποντας τις προσωπικές αναμνήσεις σε τεκμήρια της συλλογικής μας ιστορίας.
«Όλη την Ανατολή γυρίσαμε»…
Ο ελληνικός στρατός πλησίαζε στο Ινονού και οι Τούρκοι του Εσκίσεχιρ ανησυχούσαν. Φεβρουάριο μήνα του 1920 μας ειδοποίησαν, εμάς τους Έλληνες υπηκόους, να ετοιμαστούμε. Ήρθαν σπίτι μας ο Έλληνας μουχτάρης Στυλιανός, ένας χότζας και δύο πολισμάνοι. «Ετοιμασθείτε», λέει, «θα πάτε στην Άγκυρα». Δε μας είπαν το λόγο. Ήμασταν γραμμένοι σε καταστάσεις.
Μας μαζέψανε στην εκκλησία του Αγίου Χαραλάμπους. Ήμασταν εκατόν εξήντα ένα άτομα Έλληνες υπήκοοι, υπάλληλοι της σιδηροδρομικής εταιρείας και μέλη των οικογενειών τους. Η εταιρεία αυτή στην αρχή ήταν γερμανική, μετά έγινε αγγλική.
Μείναμε στην εκκλησία τρεις μέρες. Βουλώσανε* τα σπίτια μας. Μας είπαν να μην ανησυχούμε, γιατί μετά τρεις μήνες θα γυρίσουμε πίσω.
Μας ψάξανε, χωριστά εμάς τις γυναίκες κάτι χανούμισσες· τους άντρες τούς έψαξαν πολισμάνοι. Όσα λεφτά είχαμε πάνω μας τα πήρανε. Βρήκαν στο γιακά του αστραχάν του άντρα μου κάτι χρυσές λίρες και τις πήρανε. Εγώ τις είχα ραμμένες τις δικές μου στη ζακέτα μου κι έτσι τις γλίτωσα. Μείναμε άλλες τρεις μέρες στην εκκλησία του Αγίου Γεωργίου, κοντά στο σταθμό. Εκεί ήταν στενάχωρα, κοντέψαμε να πάθουμε ασφυξία. Ο άντρας μου λιγοθύμησε. Φωνάξανε γιατρό απ’ την εταιρεία και του κάνανε ένεση για να συνέρθει.
Μας βάλανε στο τρένο και κατεβήκαμε στην Άγκυρα. Μείναμε μια νύχτα στα βαγόνια. Μετά μας βάλανε σ’ ένα υπόγειο. Γράψανε τα ονόματά μας και μας δώσανε από ένα καρβέλι ψωμί.
Πιάσανε δώδεκα αμάξια με Τατάρους αμαξάδες και μας βάλανε μέσα. Πηγαίναμε από χωριό σε χωριό. Τη μέρα ταξιδεύαμε, τη νύχτα μέναμε σε χάνια. Το ταξίδι κράτησε δεκαπέντε μέρες. Όλη την Ανατολή γυρίσαμε.
Ανεβήκαμε το Τεκίρ νταγ. Μεγάλο και αψηλό βουνό. Ένα μερόνυχτο κάναμε να το ανεβούμε και ένα μερόνυχτο να το κατεβούμε. Ήμασταν μέσα στα χιόνια. Τριών χρονών χιόνια είχε το βουνό αυτό. Ευτυχώς δεν άνοιξε μύτη, δε πάθαμε τίποτα. Μας συνόδευαν δύο τζανταρμάδες, ένας μπρος, άλλος πίσω. Μας λέγανε να μη φοβηθούμε, γιατί δε θα πάθουμε τίποτα· θα φτάσουμε σώοι στην Πόλη. Ενθουσιάστηκε ο άντρας μου κι έδωσε τη μουσαμαδιά του σ’ έναν τζανταρμά.
Περάσαμε από τη Σεβάστεια. Στα χάνια, στα χωριά όπου διανυκτερεύαμε, μας έβραζαν φασολάδα και μας ταΐζανε με τέτοιο φαΐ. Εκεί, στα χάνια, βλέπαμε χριστιανούς εξόριστους από διάφορα μέρη. Μας λέγανε λυπημένοι:
-«Εσείς θα γλιτώσετε, εμείς τι θα γίνουμε;»
Έτσι, σιγά σιγά φτάσαμε στην Ινέπολη. Χαρήκαμε, είδαμε θάλασσα, βλέπεις. Ένας Τουρκοκρητικός αξιωματικός που ήξερε ελληνικά μας είπε ότι θα πάμε στην Πόλη.
Μια βραδιά μείναμε στην Ινέπολη. Την άλλη μέρα με βάρκες πήγαμε στο ρουμάνικο βαπόρι. Στο δρόμο απειλήσανε οι βαρκάρηδες δύο οικογένειες ότι θα τις πετάξουν στη θάλασσα, γιατί δεν είχαν λεφτά να τους πληρώσουν. Τους έδωσα απ’ τις λίρες που είχα κρυμμένες και ησύχασαν.
Στο βαπόρι υποφέραμε πάρα πολύ. Μας είχαν πετάξει στο αμπάρι. Μας βγάλανε απ’ εκεί πεθαμένους. Βγήκαμε όλοι στην Πόλη. Σκορπίσαμε απ’ εδώ κι απ’ εκεί.
Απ’ την Πόλη φύγαμε το 1922, τότε με τη φασαρία της Σμύρνης. Έφυγαν τότε πολλοί Έλληνες της Πόλης για την Ελλάδα.
Φωτογραφία: ΓΕΣ/ΔΙΣ (από την είσοδο του ελληνικού στρατού στο Εσκισεχίρ το 1921)
Δείτε επίσης:
- ΠΑΜΑΚ: Ημερίδα για τη διαφύλαξη της μνήμης του Μικρασιατικού Ελληνισμού
- Η Άγκυρα ενοχλείται από την αλήθεια: Αντιδράσεις για μνημείο Μικρασιατικής Καταστροφής
- Νέα πρόκληση του Τουρκικού Προξενείου Κομοτηνής για τη Μικρασιατική Καταστροφή
