Τι μας διδάσκει η αρχαία Ελλάδα για την Μεταπολίτευση

Η αρχαία ελληνική ιστορία μας δίνει πολλά μαθήματα για το σήμερα και το μεταπολιτευτικό καθεστώς που έχει εδραιωθεί. Ένα από αυτά είναι για την τάξη που αποκαλείτο «Ευπατρίδες».

Οι Ευπατρίδες υπήρξαν πραγματική ολιγαρχική τάξη που μονοπωλούσε την εξουσία μέσω γένους και συνεπιλογής. Ένα όστρακο από τις αρχές του 5ου αιώνα με την επιγραφή «Λιμός Ευπατρίδες», εκφράζει λαϊκό μίσος εναντίον των Ευπατριδών, κατηγορώντας τους για λιμό.

Στην Αθήνα πριν από τον Σόλωνα η κοινωνία λειτουργούσε σαν μια κλειστή αριστοκρατία: μόνο όσοι ανήκαν σε αυτές τις οικογένειες μπορούσαν να γίνουν άρχοντες, να ερμηνεύουν τους νόμους και να επιτελούν σημαντικές θρησκευτικές τελετές.

Αυτό δημιούργησε μεγάλες κοινωνικές εντάσεις, που οδήγησαν σε στάσεις και τελικά στις μεταρρυθμίσεις του Σόλωνα το 594 π.Χ. Μετά από αυτό, οι Ευπατρίδες δεν εξαφανίστηκαν εντελώς, έχασαν την πολιτική μονοπώληση, αλλά διατήρησαν κληρονομικά ιερατικά προνόμια και παρέμειναν μια ξεχωριστή κοινωνική ελίτ.

Μετέπειτα ανέβηκαν στην εξουσία οι Πεισιστρατήδες που ήταν τύραννοι. Οι Πεισιστρατίδες δεν ήταν από την αρχή «αντίπαλοι» όλων των Ευπατριδών με την έννοια μιας απόλυτης και γενικής αντιπαράθεσης, αλλά η τυραννία τους πράγματι τους έφερε σε σύγκρουση με μεγάλο μέρος της παραδοσιακής Ευπατριδικής αριστοκρατίας.

Αυτό έκανε πολλές Ευπατριδικές οικογένειες (και κυρίως τους Αλκμεωνίδες) να γίνουν σφοδροί εχθροί τους, καθώς έβλεπαν ότι η τυραννία υπονόμευε το παλιό ολιγαρχικό σύστημα όπου εκείνες μονοπωλούσαν τα αξιώματα. Στην περίφημη μάχη του Λειψυδρίου (περίπου 513-510 π.Χ.) οι Αλκμεωνίδες πολέμησαν μαζί με άλλους Ευπατρίδες εναντίον των Πεισιστρατιδών και υπέστησαν βαριά ήττα.

Οι Ευπατρίδες –και συγκεκριμένα οι Αλκμεωνίδες ως η πιο δραστήρια Ευπατριδική οικογένεια– συνεργάστηκαν με τους Λακεδαιμόνιους για την ανατροπή των Πεισιστρατιδών.

Ο Κλεισθένης και οι οπαδοί του, που είχαν εξοριστεί από τον Ιππία, κατέφυγαν στους Δελφούς, δωροδόκησαν το μαντείο (που χρωστούσε χάρη στους Αλκμεωνίδες από την ανοικοδόμηση του ναού) και κατάφεραν να πείσουν τον βασιλιά Κλεομένη Α’ της Σπάρτης να επέμβει στρατιωτικά το 510 π.Χ.

Οι Σπαρτιάτες πολιόρκησαν την Ακρόπολη, ανάγκασαν τον Ιππία να παραδοθεί και τον εξόρισαν. Γιατί το έκαναν; Οι Ευπατρίδες (ιδίως οι Αλκμεωνίδες) ήθελαν να επιστρέψουν στην Αθήνα, να ανακτήσουν την παλιά τους επιρροή και να τερματίσουν ένα καθεστώς που τους είχε υποβαθμίσει.

Η τυραννία, παρότι αρχικά είχε λαϊκή στήριξη, είχε γίνει αυταρχική και περιοριστική για τις αριστοκρατικές οικογένειες. Οι Σπαρτιάτες, από την πλευρά τους, έβλεπαν την τυραννία ως αντίθετη με τις ολιγαρχικές τους αρχές και ήθελαν να εγκαταστήσουν στην Αθήνα ένα φιλικό προς αυτούς καθεστώς.

Έτσι, η συνεργασία αυτή ήταν ταυτόχρονα πρακτική (οι Αλκμεωνίδες ήθελαν εξουσία) και ιδεολογική (οι Σπαρτιάτες ήθελαν να εξαλείψουν την τυραννία).

Για να μην κατηγορηθούν για προδότες οι Ευπατρίδες προσπάθησαν να «ξεχάσουν» τη σπαρτιατική βοήθεια για να μην θυμούνται ότι η «ελευθερία» τους ήρθε από ξένα δόρατα, όπως μας λέει ο Θουκυδίδης.

Τότε, ο προπαγανδιστικός μηχανισμός των Ευπατριδών εδραίωσε την εξουσία του πάνω στο αφήγημα ότι η εξουσία τους ανήκε δικαιωματικά αφού ο νέος πατριωτισμός τους εδραζόταν στην δημοκρατική άνοιξη που προέκυψε από την τυραννοκτονία των Πεισιστρατιδών από τον Αρμόδιο και τον Αριστογείτονα.

Οι αναλογίες με την σημερινή κατάσταση της μεταπολίτευσης είναι προφανείς. Ο μύθος του πολυτεχνείου είναι το αφήγημα της τυραννοκτονίας του Αρμοδίου και του Αριστογείτονος.

Όπως δεν έπεσε η τυραννία από τους δύο προαναφερόμενους έτσι δεν έπεσε η στρατιωτική δικτατορία από το πολυτεχνείο. Όπως μία ξένη δύναμη συνεργάστηκε για την σταδιακή εγκατάσταση των Αλκμεωνιδών στην εξουσία, έτσι έγινε και στην μεταπολίτευση. Όπως επανεγκαταστάθηκε μία ολιγαρχική πολιτική τάξη μετά την τυραννία έτσι έγινε και στην μεταπολίτευση.

Με μία διαφορά: τότε θεωρείτο ΑΔΙΑΝΟΗΤΗ η απώλεια εδάφους.