Ένας αιώνας (100 χρόνια) συμπληρώνεται εντός του 2024, από την μετεγκατάσταση των Καππαδοκών στην Ελλάδα.
Ο φετινός (σημερινός για την ακρίβεια) εορτασμός του Αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου στην ιστορική κοινότητα της Νέας Καρβάλης, κοντά στα 10 χλμ ανατολικά της Καβάλας, αποκτά το δίχως άλλο, ξεχωριστή σημασία. Και αυτό, καθώς συνεχίζει να κρατά άσβεστες τις μνήμες του παρελθόντος…
Εκατοντάδες πιστοί από την ευρύτερη περιοχή της Μακεδονίας σπεύδουν να προσκυνήσουν το λείψανο του Αγίου Γρηγορίου, στον ομώνυμο προσκυνηματικό ναό, αφιερωμένο στην χάρη Του, που είναι γεμάτος κειμήλια, τα οποία έφεραν οι πρόσφυγες από το Γκέλβερι της Μικράς Ασίας! Να τονίσουμε δε, πως ο Ιερός Ναός εγκαινιάστηκε μια 20ετία αργότερα, Ιούλιο του 1950. Το κτίσμα και όλος ο περιβάλλων χώρος έχουν χαρακτηριστεί διατηρητέα μνημεία, αποτελώντας το επίκεντρο των λατρευτικών εκδηλώσεων/τελετών.
Κάθε χρόνο τέτοια μέρα, 25 Ιανουαρίου, ο προσφυγικός ελληνισμός της Καππαδοκίας τιμά δεόντως την μνήμη του Αγίου και θυμάται -μέσα από ανατριχιαστικές μαρτυρίες παλαιότερων- την μέρα που οι πρόγονοί τους εγκατέλειψαν με πόνο και δάκρυα ψυχής τις εστίες τους και την γη τους. Τα λείψανα του Αγίου αποτελούν σαφώς το σημαντικότερο ιερό κειμήλιο που έφεραν οι πρόσφυγες, ενώ η εκκλησία αποτελεί πιστό αντίγραφο του Ναού που βρίσκεται στο Γκέλβερι της Μικράς Ασίας!
Μία από τις σημαντικότερες μαρτυρίες που διασώθηκαν είναι της αείμνηστης, Πολυξένης Κατραντζή, που υπάρχει στο Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών και έχει καταχωρηθεί στο έντυπο «Η Έξοδος», που εκδόθηκε στην Αθήνα (1982), αναφέροντας:
«Κάναμε την τελευταία λειτουργία. Βάλαμε σε κάσες το λείψανο του Γρηγορίου Θεολόγου, τις εικόνες, τους πολυέλαιους και τα καντήλια των εκκλησιών. Όσα εικονίσματα ήταν παλιά τα θάψαμε στο νεκροταφείο. Τα πράγματά μας τα φορτώσαμε σε καμήλες και τα στείλαμε στη Μερσίνα. Αύγουστος μήνας ήταν όταν βγήκαμε από το χωριό. Μπήκαμε σε αραμπάδες και τραβήξαμε κατά το Άκσεραϊ. Οι Τούρκοι του Γκέλβερι έκλαιγαν και μάς παρακαλούσαν να μην φύγουμε. Στον δρόμο βγήκαν μπροστά στον αραμπά μας Τούρκοι από τα χωριά Περίστρεμμα, Κοτιούκ και Κιζίλκαγια και μας σταμάτησαν. Ο άντρας μου τούς πουλούσε μανιφατούρα βερεσέ και μας χρωστούσαν λεφτά. Ύστερα από τον αλωνισμό ξεπλέρωναν τα χρέη τους, δίνοντας καρπό. Τι να το κάνουμε όμως το στάρι, αφού φεύγαμε! Έβαλαν οι Τούρκοι στα στόματα των τριών παιδιών μου μπουκιές από πίτες με τυρί και μέλι και τα παρακαλούσαν: «Φάτε και πέστε χελάλ! Να χαρείτε, πέστε χελάλ». Δεν θέλανε να έχουν βάρος στη συνείδησή τους, πως έφαγαν το δίκιο των ορφανών παιδιών μου. Ορμήνεψα τα παιδιά μου να φαν τις μπουκιές και να πουν: – “Χελάλ ολσούν” (ας γίνει χάρισμα). Σαν τ’ άκουσαν αυτό οι Τούρκοι, μας αγκάλιαζαν και μας φιλούσαν από την χαρά τους».
Και συνεχίζει: «Ταξιδεύαμε τέσσερις μέρες στη θάλασσα. Μια μέρα βλέπουμε ξαφνικά να βγαίνει καπνός από το αμπάρι. Είχε σκάσει το καζάνι, όπως έλεγαν. Οι γυναίκες τσίριζαν και τα παιδιά έκλαιγαν. Άλλοι έκαναν την προσευχή τους. Λέγω τότε του πατέρα μου: “Πατέρα, θα πετάξω τα παιδιά στη θάλασσα και ύστερα θα πέσω κι εγώ. Καλύτερα να πνιγούμε, να γίνουμε μάρτυρες, παρά να καούμε ζωντανοί”. Ευτυχώς κάποιος βούλωσε την τρύπα του καζανιού. Είπαμε τότε πως έκανε το θαύμα του ο Γρηγόριος Θεολόγος, γιατί είχαμε μαζί μας το λείψανό του. Όταν φτάσαμε στο Καραμπουρνού της Θεσσαλονίκης, μας έκαναν καραντίνα. Μείναμε κάπου δυο βδομάδες στα σύρματα. Απ’ εκεί μας πήγαν στην Καβάλα».
Τα πρώτα χρόνια, σημειωτέον, της έλευσής τους στην Καβάλα, οι πρόσφυγες έφτιαξαν παράπηγμα για εκκλησία, ώστε να τοποθετήσουν τα λείψανα και τα κειμήλια. Στις 15 Σεπτεμβρίου του 1929 θεμελιώνεται η σημερινή εκκλησία. Στην προσφώνησή του εξάλλου, ο πρόεδρος του Φιλεκπαιδευτικού Συνδέσμου της Κοινότητας, Ιωάννης Δοπρίδης, υπογραμμίζει:
«Σήμερον, ακριβώς πέντε έτη από την ημέραν που εγκαταλείψαμεν ακουσίως την Μικρασιατικήν μας Καρβάλλην, με τους ιερούς βωμούς και τους τάφους των πατέρων μας, κατατίθεται ο θεμέλιος λίθος του ανεγερθησομένου νέου ιερού Ναού του Γρηγορίου του Θεολόγου. Η σημερινή τελετή αποτελεί και εν ευλαβές μνημόσυνον του ήδη σκλάβου ιερού ναού μας που ευρίσκεται εκεί πέραν του Αιγαίου εις τα υψίπεδα της Κεντρώας Μικρασίας. Ο νέος ανεγερθησόμενος ναός θα περιλάβη τα διασωθέντα ιερά κειμήλια μετά του ιερού λειψάνου του πολιούχου μας και του σεπτού Τιμίου Σταυρού του δωρηθέντος υπό του αειμνήστου Αυτοκράτορος Θεοδοσίου του Μεγάλου και θα αποτελέση ούτος ιερόν προσκύνημα και εν τη ελευθέρα πατρίδα».
