Ένας χρόνος έχει περάσει από τη στιγμή που η Σαντορίνη βρέθηκε στο επίκεντρο της μεγαλύτερης σεισμικής και ηφαιστειακής αναστάτωσης των τελευταίων δεκαετιών. Για σχεδόν δύο μήνες, το νησί –και μαζί του ολόκληρο το Αιγαίο– έζησε σε καθεστώς διαρκούς επιφυλακής, με τη γη να «μιλά» ασταμάτητα κάτω από τα πόδια κατοίκων και επισκεπτών.
Τον χειμώνα του 2025, πίσω από τη λαμπερή εικόνα του πιο εμβληματικού ελληνικού προορισμού, εξελισσόταν ένα γεωδυναμικό φαινόμενο χωρίς προηγούμενο: περισσότερες από 25.000 σεισμικές δονήσεις μέσα σε διάστημα περίπου δύο μηνών. Σήμερα, με όλα τα επιστημονικά δεδομένα πλήρως αναλυμένα, η εικόνα είναι σαφής. Δεν επρόκειτο για μια συνηθισμένη τεκτονική ακολουθία, αλλά για το αποτύπωμα βαθιών μαγματικών διεργασιών που κινητοποίησαν ολόκληρο το υπόγειο σύστημα της περιοχής Σαντορίνης–Αμοργού.
Τα πρώτα προειδοποιητικά σημάδια
Ήδη από τον Ιούνιο του 2024, τα όργανα GPS κατέγραφαν ήπια αλλά σαφή αναθόλωση στο εσωτερικό της καλδέρας της Σαντορίνης – ένα κλασικό προμήνυμα μετακίνησης μάγματος σε βάθος. Ωστόσο, τίποτα δεν προϊδέαζε για την ένταση που θα ακολουθούσε.
Στα τέλη Ιανουαρίου 2025, η σεισμική δραστηριότητα αυξήθηκε απότομα και μετατοπίστηκε εκτός καλδέρας, προς τα βορειοανατολικά, στην περιοχή του υποθαλάσσιου ηφαιστείου Κολούμπο και της Ανύδρου. Εκεί καταγράφηκαν δεκάδες χιλιάδες σεισμοί, με αρκετούς να ξεπερνούν τα 4 Ρίχτερ και ορισμένους να φτάνουν τα 5,3 και 5,4, προκαλώντας έντονη ανησυχία.
«Από πολύ νωρίς καταλάβαμε ότι δεν πρόκειται για μια συνηθισμένη σεισμική ακολουθία», εξηγεί η καθηγήτρια Γεωλογίας και Ωκεανογραφίας του ΕΚΠΑ, Παρασκευή Νομικού. «Η επιμονή, η διάρκεια και κυρίως η χωρική μετατόπιση της δραστηριότητας έδειχναν ότι κάτι βαθύτερο εξελισσόταν στο υπέδαφος».
Οι αποκαλύψεις από τον βυθό
Η καθοριστική κατανόηση της κρίσης ήρθε από τον βυθό. Υποθαλάσσιοι σεισμογράφοι και σένσορες πίεσης, που είχαν τοποθετηθεί ήδη από τον Δεκέμβριο του 2024, ανέδειξαν μια εντυπωσιακή εικόνα: ολόκληρη η περιοχή είχε υποστεί βύθιση έως και 30 εκατοστά. Μια παραμόρφωση εκτεταμένη, που δεν μπορούσε να αποδοθεί σε μεμονωμένα ρήγματα.
«Τα δεδομένα έδειξαν ότι το σύστημα λειτουργεί ενιαία. Μιλάμε για βαθιές μαγματικές διεργασίες που επηρεάζουν ολόκληρη την περιοχή», τονίζει η κα Νομικού.
Τα αποτελέσματα επιβεβαιώθηκαν από ανεξάρτητα μοντέλα και βαθιά γεωφυσικά πειράματα, στα οποία συμμετείχαν και επιστήμονες από το Μετεωρολογικό Γραφείο της Ισλανδίας. Όλα συνέκλιναν στο ίδιο συμπέρασμα: μια μαγματική διείσδυση εξελισσόταν σε πραγματικό χρόνο.
Μάγμα και ρήγματα: ένα σύστημα σε ανάδραση
Σύμφωνα με τα ευρήματα που δημοσιεύθηκαν στο Science, το μάγμα κινήθηκε από βάθη 12 έως 18 χιλιομέτρων και ανήλθε έως περίπου 3 χιλιόμετρα κάτω από τον πυθμένα, σχηματίζοντας έναν μαγματικό δίαυλο μήκους περίπου 13 χιλιομέτρων, με διεύθυνση βορειοανατολική–νοτιοδυτική.
Η κίνηση αυτή ενεργοποίησε ρήγματα, τα οποία με τη σειρά τους διευκόλυναν περαιτέρω την άνοδο του μάγματος. «Είναι ένα σύστημα ανάδρασης. Μάγμα και ρήγματα δεν λειτουργούν ανεξάρτητα», εξηγεί η κα Νομικού.
Η κρίσιμη ανακάλυψη για Σαντορίνη και Κολούμπο
Το άρθρο στο Nature πρόσθεσε μια ακόμη κομβική διάσταση: για πρώτη φορά τεκμηριώθηκε ότι τα ηφαίστεια της Σαντορίνης και του Κολούμπο τροφοδοτούνται από έναν κοινό, βαθύτερο μαγματικό θάλαμο. Η ανακάλυψη αυτή εξηγεί τόσο την εκτεταμένη παραμόρφωση όσο και τη διάρκεια της κρίσης.
«Αυτό αλλάζει ριζικά τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε το ηφαιστειακό τόξο του Νοτίου Αιγαίου», σημειώνει η καθηγήτρια.
Ο Κολούμπος «απάντησε»
Κατά τη διάρκεια της κρίσης, το υποθαλάσσιο ηφαίστειο Κολούμπο έδειξε ξεκάθαρα σημάδια αντίδρασης. Η θερμοκρασία στις υδροθερμικές καμινάδες αυξήθηκε έως τους 254 βαθμούς Κελσίου, ενώ καταγράφηκε έντονη μικροβιακή δραστηριότητα και αλλαγές στο υδροθερμικό πεδίο.
«Ήταν σαν να βλέπουμε το ηφαίστειο να προσαρμόζεται σε μια νέα κατάσταση», λέει χαρακτηριστικά η κα Νομικού.
Τι άφησε πίσω της η κρίση
Παρά την ένταση της δραστηριότητας, δεν σημειώθηκε ηφαιστειακή έκρηξη και δεν υπήρξε άμεσος κίνδυνος για τον πληθυσμό. Ωστόσο, η κρίση του 2025 λειτούργησε ως ισχυρή υπενθύμιση ότι η περιοχή παραμένει εξαιρετικά ενεργή γεωδυναμικά.
Η συνεχής παρακολούθηση συνεχίζεται με νέα υποθαλάσσια όργανα και προγράμματα, με στόχο την έγκαιρη ανίχνευση οποιασδήποτε νέας μετακίνησης μάγματος.
Έναν χρόνο μετά, η Σαντορίνη δείχνει ξανά ήρεμη. Κάτω όμως από το Αιγαίο, το μάθημα είναι σαφές: η γνώση που αποκτήθηκε είναι το ισχυρότερο εργαλείο για να κατανοήσουμε –και να προετοιμαστούμε για– όσα μπορεί να φέρει το μέλλον.
*Φωτογραφία αρχείου
Δείτε επίσης:
Σαντορίνη: Έρευνα αποκαλύπτει τι κρυβόταν πίσω από τη σεισμική «έκρηξη»
Σαντορίνη: Γιατί καλύφθηκε από ένα πυκνό πέπλο ομίχλης;
