Το 1930 ο Ελευθέριος Βενιζέλος είχε κάνει το μεγάλο, καταστροφικό για τον ίδιο και την παραταξή του, βήμα προς τα πίσω. Τρία χρόνια αργότερα, ο Παναγής Τσαλδάρης, ο αρχηγός του Λαϊκού Κόμματος επαναβεβαίωνε τις ελληνικές υποχωρήσεις με την πίεση της Αγγλίας και της Γαλλίας έβαζε τις βάσεις της βαλκανικής συνεργασίας.
Τέτοια μέρα πριν 90 χρόνια τα φλας των φωτογράφων άστραφταν στην Άγκυρα, τα χαμόγελα των πρωθυπουργών Τσαλδάρη και Ινονού υπόσχονταν δέκα χρόνια αγαστής συνεργασίας με τους γείτονες.
Για να κατανοήσουμε τι συμφωνήθηκε στην Άγκυρα πρέπει να δούμε τι είχε συμφωνηθεί νωρίτερα, το 1930 μεταξύ Βενιζέλου και Κεμάλ. Η συμφωνία που υπογράφηκε τότε ήταν ετεροβαρής. Φυσικά σε βάρος της Ελλάδας.
Ουσιαστικά ο Βενιζέλος δεχόταν ότι 1,5 πρόσφυγες από την Μικρά Ασία δεν υπήρχε περίπτωση να επιστρέψουν στα μέρη που γεννήθηκαν και μεγάλωσαν. Κι όχι μόνο αυτό. Με τις αποζημιώσεις των Μουσουλμάνων της Ελλάδας που εξορίστηκαν στην Τουρκία συμψηφίστηκαν οι αποζημιώσεις των Χριστιανών που με τη σειρά τους ήρθαν στην Ελλάδα. Υπήρχε όμως μια σημαντική διαφορά, Οι Έλληνες της Τουρκίας ξεπερνούσαν το 1,5 εκ. και ήταν στην πλειοψηφία τους ευκατάστατοι με μεγάλες περιουσίες σε αντίθεση με τους 450.000 Μουσουλάνους που εγκατάλειψαν την Ελλάδα και ήταν κυρίως αγρότες και φτωχοί.
Ίσως εκεί μαζί με τα άλλα μέτρα (άρνηση παράτασης των δανείων από την Εθνική Τράπεζα) να οφείλεται και η μείωση της εκλογικής δύναμης των Φιλελευθέρων. Το κυριότερο όμως είναι ότι με την συμφωνία αυτή αποκλειόταν κάθε περίπτωση επανόδου των Ελλήνων στη Μικρά Ασία και τη Θράκη.
Το Λαϊκό Κόμμα σχεδόν αμέσως μετά την επικράτησή του στις εκλογές του 1933 προσανατολίστηκε στην επαναβεβαίωση των συμφωνιών του Βενιζέλου. Κι όχι μόνο αυτό. Δέχτηκε να προχωρήσει το Βαλκανικό Σύμφωνο με τη συμμετοχή της Γιουγκοσλαβίας και της Ρουμανίας με τον ταυτόχρονο αποκλεισμό της Βουλγαρίας και της Αλβανίας. Την αιτία ας την αναζητήσουμε στις ευρωπαϊκές εξελίξεις. Ο Χίτλερ είχε ανέβει στην εξουσία στη Γερμανία, ενώ ο Μουσολίνι είχε ουσιαστικά κάνει προτεκτοράτο την Αλβανία. Όσο για τους Βούλγαρους επέμεναν στις διεκδικήσεις τους στην Ανατολική Μακεδονία και Θράκη ζητώντας αναθεώρηση των συμφωνιών που καθόριζαν τα σύνορα με την Ελλάδα.
Κι όμως η επίσκεψη του Παναγή Τσαλδάρη στην Άγκυρα συνοδεύτηκε από πολλούς ελπίδες που αποδείχτηκαν…. φρούδες.
Χαρακτηριστικό το πρωτοσέλιδο της εφημερίδας «Ελεύθερος Άνθρωπος» του Κώστα Αθάνατου που μιλούσε για δυνατότητα επιστροφής των προσφύγων!
Αιτία μια παράγραφος της συμφωνίας που μιλούσε για «κοινά σύνορα». Υπήρχαν βέβαια και κάποιες εντυπωσιακές προβλέψεις που έμειναν απλές παράγραφοι, όπως η εκπροσώπηση των δύο χωρών από κοινό αντιπρόσωπο στους διεθνείς οργαννισμούς στην περίπτωση που δεν υπήρχε εκπρόσωπος από την άλλη χώρα!
Το σημαντικό όμως είναι ότι ενώ καθορίστηκαν τα χερσαία σύνορα, δεν υπήρξε πρόβλεψη για τα θαλάσσια. Ήταν πρωτοβουλία της ελληνικής πλευράς που δεν ήθελε να διαταράξει τις σχέσεις με την Ιταλία που τότε κατείχαν τα Δωδεκάνησα. Το γεγονός ότι η διαφορά υπάρχει εδώ και 90 χρόνια κι αποτελεί το βασικότερο αγκάθι στις σχέσεις των δύο χωρών μάλλον πρέπει να μας προβληματίσει.
Υπήρχαν και άλλες προβλέψεις, όπως η συνδρομή σε περίπτωση εισβολής από τρίτη χώρα που έμεινε όμως σε διπλωματικό επίπεδο και δεν υλοποιήθηκε με ανάλογη στρατιωτική συμφωνία.
Σε πολλά βιβλία η συμφωνία αναφέρεται ότι υπογράφηκε στις 13 Σεπτεμβρίου κι έτσι ήταν αρχικά προγραμματισμένο. Μόνο που οι αντιπροσωπείες των δύο χωρών δεν είχαν ολοκληρώσει το τελικό κείμενο μέχρι εκείνη τη μέρα και υπογράφηκε το μεσημέρι της επόμενης.
Μάλιστα, όπως έγραψε ο τύπος της εποχής όταν ήρθε η ώρα να μπουν πέρα από τις υπογραφές και οι σχετικές σφραγίδες αποκαλύφθηκε ότι δεν είχε προβλέψει κάτι τέτοιο η ελληνική πλευρά. Ο υπουργός Εξωτερικών Δημήτριος Μάξιμος βρήκε τη λύση. Δίπλα του βρισκόταν ο ανώτερος διπλωματικός υπάλληλος Φ. Φίλωνος που φορούσε ένα δαχτυλίδι. Το πήρε και το χρησιμοποίησε ως σφραγίδα. Όταν είδε ότι η «πέτρα» είχε τα αρχικά του ονόματος του υπαλλήλου «Φ.Φ» αναφώνησε: «Ορίστε. Φ.Φ που από εδώ και στο εξής σημαίνει Φιλία – Φιλία».
Στη δεύτερη αυτή συμφωνία είχαν βάλει το… χεράκι τους και οι Άγγλοι με τους Γαλλους που προσπαθούσαν με τοπικές συμμαχές να αποοτρέψουν την Γερμανική και Ιταλική επιρροή. Άλλωστε ο Κεμάλ τα χρόνια εκείνα είχε προσεγγίσει τις δύο χώρες εξασφαλίζοντας ηρεμία στα σύνορα των αποικιών τους στο Ιράκ και στη Συρία.
Οι Τούρκοι το 1936 κατάφεραν να αναθεωρήσουν ακόμα και τη Συμφωνία της Λωζάνης. Σύμφωνα με αυτή τα Στενά των Δαρδανελίων θα ήταν υπό διεθνή έλεγχο. Εκείνη τη χρονιά περιήλθαν οριστικά στην κατοχή τους.
Η Ελλάδα δεν κέρδισε τίποτα. Το αντίθετο. Βρέθηκε μόνη στην Ιταλική επίθεση το 1940 και λίγο έλειψε να χάσει τα νησιά του Αιγαίου με την εισβολή του Χίτλερ στην Ελλάδα το 1941. Οι Τούρκοι πρότειναν στους Άγγλους να καταλάβουν τα νησιά για να μην πέσουν στα χέρια των Γερμανών. Ευτυχώς η πρότασή τους δεν έγινε δεκτή.
