Μία εντελώς ξεχασμένη, αλλά επική στιγμή της πρόσφατης ιστορίας μας είναι αυτή της εξέγερσης των επιστράτων τον Νοέμβριο του 1916.
Οι επίστρατοι υπήρξαν το πρώτο μαζικό κίνημα -κοντά 200.000 μέλη- στην ιστορία της νεώτερης Ελλάδος και ο ξεσηκωμός τους, με σκοπό την απόκρουση των ανταντικών στρατευμάτων, στάθηκε η μοναδική φορά στην ιστορία μας, που ο λαός μας ξεσηκώθηκε σπρώχνοντας την ηγεσία του σε αντίσταση εναντίον των προστάτιδων δυνάμεων (βλ. νταβατζήδων).
Το θλιβερό της υπόθεσης είναι ότι όχι μόνο ο λαός μας αλλά, συχνά, τα κόμματα που κινούνται στον λεγόμενο πατριωτικό χώρο συχνά αγνοούν αυτή την επική στιγμή της ιστορίας μας.
Τα γεγονότα
Η Ελλάς από την έναρξη του Α’ Παγκοσμίου πολέμου είχε ως επίσημη πολιτική της την ουδετερότητα. Αυτό, όμως, δεν άρεσε στους δυτικούς συμμάχους, οι οποίοι ήθελαν να παρασύρουν την Ελλάδα στον παγκόσμιο πόλεμο, χωρίς εγγυήσεις περί εδαφικής ακεραιότητας και χωρίς σαφείς δεσμεύσεις.
Μετά την -από τον Βενιζέλο- αντισυνταγματική πρόσκληση Ανταντικών στρατευμάτων στο ελληνικό έδαφος, οι σύμμαχοι κατέλαβαν την Θεσσαλονίκη και επέβαλλαν στρατιωτικό νόμο, καταργώντας στην πράξη την ελληνική ουδετερότητα.
Ακολούθησαν μήνες έντονων πιέσεων προς την ελληνική βασιλική κυβέρνηση με κάθε είδους απαιτήσεις, οι οποίες κατέληγαν σε τελεσίγραφα και ναυτικό αποκλεισμό, όταν η ελληνική κυβέρνηση αρνείτο. Με το βενιζελικό κίνημα της Θεσσαλονίκης, οι πιέσεις προς την επίσημη ελληνική κυβέρνηση εντάθηκαν δραματικά. Οι σύμμαχοι τώρα απαιτούσαν την παράδοση του συνόλου του ελληνικού οπλισμού και το σύνολο των ελαφρών πολεμικών σκαφών του βασιλικού ναυτικού. Ουσιαστικά οι σύμμαχοι εξωθούσαν τα πράγματα στα άκρα: στην εκθρόνιση του βασιλιά Κωνσταντίνου.
Δείτε επίσης: Σαν σήμερα διεξάγεται η Ναυμαχία της Έλλης
Αρχικώς, ο Βασιλιάς προσπάθησε να κερδίσει χρόνο, ικανοποιώντας κάποια αιτήματα των συμμάχων. Η επίθεση, όμως, των Βενιζελικών στην Κατερίνη, με σκοπό την κατάληψη της Θεσσαλίας, οδήγησε σε αποτυχία κάθε διαπραγμάτευση.
Το ποτήρι ξεχείλισε όταν ο ναύαρχος Νταρτίς ντι Φουρνέ απείλησε με στρατιωτικά μέτρα, αν δεν του παραδίδονταν άμεσα 10 πυροβολαρχίες. Στο συμβούλιο του στέμματος που ακολούθησε επικράτησαν αυτοί που ήθελαν ένοπλη αντίσταση στις απαιτήσεις της Αντάντ. Πράγματι, από τις 17 Νοεμβρίου 1916 (παλιό ημερολόγιο) χιλιάδες άνδρες έτρεξαν να υπακούσουν στην έκκληση του βασιλιά τους και να πάρουν όπλα. Ήταν αυτοί που είχαν αποστρατευτεί -βάσει απαίτησης των συμμάχων- και είχαν συμπήξει τους συλλόγους των επιστράτων. Αυτοί ήταν οι επίστρατοι και αυτοί απόκρουσαν την αγγλο-γαλλική απόβαση στην Αθήνα στις 18 Νοεμβρίου.
Οι Αγγλο-γάλλοι προσπάθησαν μάταια να καταλάβουν κεντρικά σημεία σημεία των Αθηνών, στρατιωτικές αποθήκες και αυτό ακόμα το παλάτι. Αποκρούσθηκαν με πολλές απώλειες από τους επίστρατους. Τελικά, έφυγαν με σκυμμένο το κεφάλι, ηττημένοι από τον λαό των Αθηνών. Ακολούθησε πογκρόμ εναντίον γνωστών Βενιζελικών.
Ας μη ξεχνάμε, όμως, ότι αναφερόμαστε στην εποχή του εθνικού διχασμού και τα πολιτικά πάθη ήταν ιδιαίτερα οξυμένα. Υπήρχε ουσιαστικά ένας εμφύλιος πόλεμος εν εξελίξει. Είναι χαρακτηριστικό πως οι Βενιζελικοί συμμαχώντας με τους δυτικούς πυροβολούσαν από μπαλκόνια και ταράτσες τους Έλληνες επίστρατους.
Το νόημα της εξέγερσης των επιστράτων
Ποιος ή ποιοι ήταν οι οργανωτές και εμψυχωτές των επιστράτων; Τα στοιχεία υποδεικνύουν τους Ιωάννη Μεταξά και Δημήτριο Γούναρη.
Μεταξάς-Γούναρης-Σκουλούδης-Λάμπρου έδωσαν εκείνη την εποχή μεγάλες μάχες ως ηγέτες μιας μικρής χώρας, που δεν ήθελε να προσκυνήσει τις μεγάλες δυνάμεις. Ωστόσο, αυτό που έχει ιδιαίτερη σημασία είναι η στελέχωση της οργάνωσης των επιστράτων. Από κοινωνικής απόψεως οι επίστρατοι και γενικώς η δεξιά της εποχής υποστηρίχθηκαν και στελεχώθηκαν από κοινωνικά στρώματα μεσαία και προς τα κάτω. Τα ανώτερα στρώματα υποστήριξαν τον Βενιζέλο.
Τελικά, οι επίστρατοι, αν και δεν ηττήθηκαν στρατιωτικά, έχασαν την μάχη σε πολιτικό επίπεδο, γιατί Βασιλιάς και κυβέρνηση υπέκυψαν στις πιέσεις της Αντάντ, αποδεχόμενοι μάλιστα την εξευτελιστική απόδοση τιμών στις ξένες σημαίες.
Ο λαός μας, ωστόσο, είχε αποδείξει ότι και γνωρίζει και μπορεί να αντισταθεί στις πιέσεις του ξένου παράγοντα, προστατεύοντας την ανεξαρτησία του.
