Υπάρχουν στιγμές που μια κοινωνία δοκιμάζεται όχι μόνο από το ίδιο το τραγικό γεγονός, αλλά και από τον τρόπο που επιλέγει να μιλήσει γι’ αυτό.
- Γράφει η Κέλλυ Χολέβα (MSc), Κλινική Ψυχολόγος-Ψυχοθεραπεύτρια
Ο θάνατος της 19χρονης Μυρτούς στο Αργοστόλι δεν είναι απλώς μια είδηση. Είναι ένας καθρέφτης, μέσα στον οποίο αντανακλάται μια βαθιά ριζωμένη τάση: η ανάγκη να βρεθεί το «λάθος» στο θύμα, το λεγόμενο victim blaming (ενοχοποίηση του θύματος). Το εν λόγω φαινόμενο αποτελεί μια βαθιά ριζωμένη κοινωνική και ψυχολογική στάση, κατά την οποία η ευθύνη μετατοπίζεται από τον δράστη στο ίδιο το θύμα.
Στον δημόσιο λόγο, η ενοχοποίηση δεν εκδηλώνεται πάντα με άμεσο ή επιθετικό τρόπο. Συχνά εμφανίζεται μέσα από ερωτήματα που μοιάζουν «λογικά» ή «διερευνητικά»: «Γιατί ήταν εκεί;», «Τι έκανε μόνη της;», «Πώς ήταν ντυμένη έτσι;», «Γιατί δεν πρόσεχε;». Ωστόσο, τέτοιες διατυπώσεις δεν είναι ουδέτερες. Μετατοπίζουν, έστω και ασυναίσθητα, το επίκεντρο της ευθύνης από τον δράστη στο ίδιο το θύμα, υπονοώντας ότι η τραγωδία θα μπορούσε να είχε αποφευχθεί, αν το άτομο είχε συμπεριφερθεί διαφορετικά.
Το φαινόμενο αυτό συνδέεται με βαθύτερους γνωστικούς και συναισθηματικούς μηχανισμούς. Η θεωρία του δίκαιου κόσμου (Just World Theory), όπως διατυπώθηκε από τον Melvin Lerner, εξηγεί την ανθρώπινη ανάγκη να πιστεύουμε ότι ο κόσμος είναι δίκαιος και προβλέψιμος. Όταν ερχόμαστε αντιμέτωποι με ένα άδικο γεγονός, αυτή η πεποίθηση απειλείται. Για να αποκατασταθεί, λοιπόν, η αίσθηση ελέγχου, το άτομο μπορεί ασυνείδητα να αποδώσει ευθύνη στο θύμα, δημιουργώντας την ψευδαίσθηση ότι «αν εγώ δεν κάνω τα ίδια λάθη, θα είμαι ασφαλής».
Συμπληρωματικά, το Θεμελιώδες Σφάλμα Απόδοσης (Fundamental Attribution Error) περιγράφει την τάση των ατόμων να αποδίδουν τη συμπεριφορά των άλλων σε προσωπικά χαρακτηριστικά, υποτιμώντας τις εξωτερικές, περιβαλλοντικές συνθήκες, όταν πρόκειται να ερμηνεύσουν συμπεριφορές άλλων ανθρώπων. Πρακτικά, αυτό σημαίνει ότι κατηγορούμε τον χαρακτήρα κάποιου για ένα λάθος, αγνοώντας τις καταστάσεις. Αυτό, όμως έχει ως αποτέλεσμα, αντί να αναγνωρίζονται οι εξωτερικοί παράγοντες ή η ευθύνη του δράστη, η προσοχή να στρέφεται στις επιλογές και στη συμπεριφορά του θύματος.
Ακόμα περισσότερο, όταν το θύμα είναι γυναίκα, η ενοχοποίηση αποκτά μια επιπλέον, έμφυλη διάσταση. Οι κοινωνικές νόρμες και τα πολιτισμικά στερεότυπα έχουν διαμορφώσει έναν άτυπο «κανόνα» για το πώς μια γυναίκα οφείλει να κινείται, να ντύνεται, να συμπεριφέρεται και να προστατεύεται. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η ευθύνη για την αποφυγή της βίας μετατίθεται συστηματικά στις ίδιες. Ως εκ τούτου, μετά από ένα τραγικό γεγονός, η συζήτηση μετατοπίζεται από την πράξη του δράστη στη «συμμόρφωση» ή μη της γυναίκας με αυτούς τους κανόνες.
Αυτή η μετατόπιση δεν είναι απλώς άδικη, αλλά και επιβλαβής, καθώς δημιουργεί μια δεύτερη, σιωπηλή μορφή βίας. Τα θύματα και οι οικογένειές τους καλούνται να διαχειριστούν, όχι μόνο την απώλεια ή το τραύμα, αλλά και την κοινωνική κρίση. Τα συναισθήματα ντροπής και ενοχής εντείνονται, με αποτέλεσμα όχι μόνο την ψυχική επιβάρυνση των υπόλοιπων μελών της οικογένειας, αλλά και τη σταδιακή διάβρωση της εμπιστοσύνης τους προς το κοινωνικό περιβάλλον. Παράλληλα, άλλες γυναίκες που βιώνουν ή έχουν βιώσει βία αποθαρρύνονται από το να μιλήσουν, φοβούμενες ότι θα αντιμετωπιστούν με αμφισβήτηση ή επίρριψη ευθυνών.
Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι η πραγματική πρόληψη δεν θα έρθει από τον έλεγχο της συμπεριφοράς των πιθανών θυμάτων, αλλά από την αντιμετώπιση της βίας στη ρίζα της: την ευθύνη του δράστη, τις κοινωνικές συνθήκες που την επιτρέπουν και την έλλειψη επαρκών υποστηρικτικών δομών.
Η ενσυναίσθηση και η υπεύθυνη δημόσια στάση αποτελούν κρίσιμα βήματα προς αυτή την κατεύθυνση. Αντί να αναζητούμε τα «λάθη» στο θύμα, είναι απαραίτητο να καλλιεργούμε μια κουλτούρα κατανόησης, προστασίας και μηδενικής ανοχής στη βία. Οφείλουμε να είμαστε σαφείς: καμία πράξη βίας και καμία συμπεριφορά θύτη δε δικαιολογείται από τη συμπεριφορά του θύματος.
Η αποδόμηση της ενοχοποίησης δεν είναι απλώς ζήτημα ορθής σκέψης. Είναι πράξη σεβασμού προς την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Σε κάθε τραγικό γεγονός, το ερώτημα δεν είναι τι θα μπορούσε να είχε κάνει διαφορετικά το θύμα. Το ερώτημα είναι αν είμαστε έτοιμοι, ως κοινωνία, να σταθούμε στο ύψος της ευθύνης μας, ώστε να αποφευχθούν παρόμοιες τραγωδίες στο μέλλον. Να σταματήσουμε να αναζητάμε εξηγήσεις εις βάρος του θύματος και να επιμείνουμε στη λογοδοσία του δράστη.
