Σε ανάλυσή του στην εφημερίδα Σημερινή, ο καθηγητής Διεθνών Σχέσεων Γιάννος Χαραλαμπίδης εστιάζει στην αλματώδη ανάπτυξη της τουρκικής αμυντικής βιομηχανίας και στις προκλήσεις που αυτή δημιουργεί για την αποτρεπτική ικανότητα Ελλάδας και Κύπρου.
Η Τουρκία έχει επιτύχει εξοπλιστική αυτονομία της τάξης του 70% με 80%, ξεπερνώντας μάλιστα τις ΗΠΑ σε έσοδα από πωλήσεις όπλων ως ποσοστό του ΑΕΠ (1,5% έναντι 1,1%), την ώρα που η Ελλάδα περιορίζεται στο 15% με 25% και η Κύπρος μόλις στο 5% με 10%. Αυτή η ανισορροπία καθιστά επιτακτική την ανάγκη αντίδρασης από την Αθήνα και τη Λευκωσία για να αποφευχθεί ο κίνδυνος μελλοντικής γεωπολιτικής υποταγής.
Κεντρικό εργαλείο για την ανατροπή αυτού του σκηνικού αποτελεί το ευρωπαϊκό πρόγραμμα SAFE, από το οποίο η Τουρκία αποκλείεται λόγω της κατοχής της Κύπρου και του casus belli στο Αιγαίο. Η Κύπρος πέτυχε μια εξαιρετικά ώριμη και στοχευμένη συμφωνία, εξασφαλίζοντας 1,18 δισεκατομμύρια ευρώ, εκ των οποίων το 67,8% κατευθύνεται σε αμυντικές συμπαραγωγές ύψους 800 εκατομμυρίων ευρώ με τη Γαλλία. Η Γαλλία διαθέτει μία από τις πιο ολοκληρωμένες αμυντικές βιομηχανίες παγκοσμίως, προσφέροντας στη Λευκωσία πρόσβαση σε προηγμένη τεχνογνωσία, συστήματα drone, ηλεκτρονικό πόλεμο και υποστήριξη υλικού.
Αντίθετα, η Ελλάδα, παρά το γεγονός ότι αιτήθηκε 1,2 δισεκατομμύρια ευρώ κυρίως για την αντιαεροπορική της άμυνα, θα απορροφήσει τελικά περίπου 787,7 εκατομμύρια ευρώ, καθώς ο φάκελός της κρίθηκε λιγότερο ώριμος και στοχευμένος σε ευρωπαϊκές συμπαραγωγές. Η αξιοποίηση αυτών των κονδυλίων, μέσω έργων όπως το σύστημα αντι-drone «Κένταυρος», μπορεί να ενισχύσει την ελληνική εξοπλιστική αυτονομία στο 22% με 30%. Συμπερασματικά, η εξοπλιστική αυτονομία είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την πραγματική αποτροπή, καθώς εξασφαλίζει αντοχή σε παρατεταμένες κρίσεις και προστατεύει τα κράτη από ξένα εμπάργκο ή πιέσεις στην εφοδιαστική τους αλυσίδα.
Διαβάστε ολόκληρη την ανάλυση του Γιάννου Χαραλαμπίδη:
Σε ποσοστό εσόδων από πωλήσεις όπλων επί του ΑΕΠ (1,5 %) η Τουρκία ξεπερνά τις ΗΠΑ (1,1 %), ενώ το Ισραήλ είναι πρωταθλητής με 3 %.
Κάτι γνώριζε ο Υπουργός Εθνικής Άμυνας της Ελλάδος, Νίκος Δένδιας, όταν έλεγε τις προάλλες πως τα ανισοζύγια δυνάμεων αλλάζουν ραγδαίως και ότι εάν δεν γίνει κάτι επί τούτου, είτε ο νυν είτε οι επόμενοι Πρωθυπουργοί θα υποκύψουν στην Τουρκία. Αυτό δεν τον απαλλάσσει των όποιων ευθυνών του ως έναν από τους εκφραστές του εξευμενισμού και της πολιτικής των «ήπιων νερών» στο Αιγαίο. Ως εκ τούτου, φέρει το βάρος της πολιτικής εκείνης, που δεν θα οδηγήσει σε περιπέτειες.
Γιατί ο κ. Δένδιας ήξερε τι δήλωνε; Διότι, όσο κι αν ακούγεται υπερβολικό, δεν παύει να είναι αληθές. Η διαχρονική κυβέρνηση Ταγίπ Ερντογάν έχει γιγαντώσει την αμυντική βιομηχανία της χώρας σε τέτοιο σημείο, που ο βαθμός της εξοπλιστικής της αυτονομίας και ανεξαρτησίας φτάνει ακόμη και το 75% (70% με 80%) σε αντίθεση με το 20% (15%-25%) της Ελλάδας και το 7% (5%-10%) της Κύπρου. Η Τουρκία είναι, ταυτοχρόνως, η πρώτη χώρα μεταξύ των Δυτικών Μεγάλων Δυνάμεων σε έσοδα από τις αμυντικές της βιομηχανίες, με ποσοστό επί του ΑΕΠ τής τάξης του 1,5% για το 2024. Αυτός ο δείκτης εσόδων είναι ποσοστιαία μεγαλύτερος από εκείνον των ΗΠΑ, που άγγιξε το 1,1% επί του ΑΕΠ. Ο μέσος όρος των πέντε μεγαλύτερων κρατών της Ευρώπης, Γερμανίας, Γαλλίας, Ιταλίας, Ισπανίας, Ηνωμένου Βασιλείου, περιορίζεται μεταξύ 0,6% και 0,7% επί του ΑΕΠ, ενώ το Ισραήλ με ποσοστό 3% κρατεί τα πρωτεία (βλέπε σχετικό πίνακα με επίσημα στοιχεία). Πέραν τούτων, το σημαντικό, κυρίως για την Κύπρο, αλλά και για την Ελλάδα είναι ότι μπορούν να αυξήσουν την εξοπλιστική τους αυτονομία και να την φτάσουν έως το 30%, λόγω της συμμετοχής τους στο πρόγραμμα SAFE.
Σημείωση μεθοδολογίας: Τα στοιχεία για ΗΠΑ, Ηνωμένο Βασίλειο, Γαλλία, Ιταλία, Γερμανία, Ισπανία, Ισραήλ, Ρωσία και Κίνα βασίζονται στα έσοδα εταιρειών του SIPRI Top 100 arms-producing and military services companies 2024. Το SIPRI αναφέρει ότι τα συνολικά έσοδα των 100 μεγαλύτερων εταιρειών έφτασαν τα 679 δισ. δολάρια το 2024. Για την Τουρκία χρησιμοποιείται ο ευρύτερος κλαδικός τζίρος της αμυντικής/αεροδιαστημικής βιομηχανίας, όχι μόνο οι εταιρείες που εμφανίζονται στο SIPRI. Για το ΑΕΠ χρησιμοποιούνται ονομαστικά μεγέθη σε δολάρια από σειρές IMF/World Bank. Η Τουρκία, με περίπου 1,5% του ΑΕΠ, βρίσκεται πάνω από τον μέσο όρο των μεγάλων ευρωπαϊκών κρατών και κοντά σε εκείνον των ΗΠΑ – Ρωσίας ως ποσοστό, αλλά πολύ κάτω από το Ισραήλ, που για ευνόητους λόγους εμφανίζει τον υψηλότερο δείκτη τη τάξης του 3% επί του ΑΕΠ.
Ταυτότητα γαλλικής βιομηχανίας
Υπό αυτές τις συνθήκες – με βάση δηλαδή τα στοιχεία περί των αμυντικών βιομηχανιών – γίνεται αντιληπτή από τη μια η σημασία της συμμετοχής τόσο της Ελλάδας όσο και της Κύπρου στο πρόγραμμα του SAFE και, από την άλλη, η επί του παρόντος απουσία της Τουρκίας ως τρίτης και δη υπό ένταξη χώρας της ΕΕ, ένεκα της κατοχής τής Κύπρου και του casus belli που εφαρμόζει στο Αιγαίο σε βάρος των κυριαρχικών και ειδικών κυριαρχικών δικαιωμάτων της Ελλάδας στο Αιγαίο. Εκείνο που ανοίγει τον δρόμο για την αναβάθμιση της ποιοτικής ενίσχυσης της κυπριακής αμυντικής βιομηχανίας, που θα καλύπτει σε σημαντικό βαθμό τις ανάγκες της Εθνικής Φρουράς, είναι οι συμπαραγωγές της Κύπρου με τη Γαλλία, οι οποίες φτάνουν τα 800 εκ ευρώ. Συνιστούν, από το σύνολο των 1,18 δις ευρώ, που δικαιούται η Λευκωσία από το SAFE, ποσοστό της τάξης του 67,8%. Τα χρήματα αυτά δίνονται υπό μορφή δανείου, του οποίου το επιτόκιο υπολογίζεται ότι δεν θα ξεπερνά το 3,3% με βάθος αποπληρωμής τα 45 έτη, ενώ τα 10 πρώτα θα καταβάλλονται μόνο τόκοι. Η σημασία της συμπαραγωγής γίνεται καλύτερα κατανοητή εάν συστηθεί κάποιος με τη γαλλική αμυντική βιομηχανία, η οποία είναι από τις πιο πλήρεις στην Ευρώπη, αφού καλύπτει σχεδόν όλο το φάσμα, από την αεροπορία, τις χερσαίες δυνάμεις και το ναυτικό, ώς τους πυραύλους μεγάλου βεληνεκούς, τα συστήματα ηλεκτρονικού πολέμου και ΑΙ, τους δορυφόρους, τα τεθωρακισμένα, κυβερνοάμυνα και την πυρηνική αποτροπή (δες πίνακα με βασικές γαλλικές αμυντικές εταιρείες).
Μέγεθος
Το μέγεθος της γαλλικής αμυντικής βιομηχανίας είναι τεράστιο και αυτό προκύπτει από τα επίσημα στοιχεία του SIPRI Top 100 για το 2024. Κατά το έτος αυτό, οι γαλλικές εταιρείες είχαν έσοδα περί τα 26,1 δισ. δολάρια. Η Thales είχε 11,8 δισ. δολάρια, η Safran 5,3 δισ., η Dassault Aviation 4,3 δισ., ενώ η Naval Group παρέμεινε μια από τις μεγάλες ευρωπαϊκές αμυντικές εταιρείες. Σημειώνουμε, συναφώς, ότι το SIPRI Top 100 arms-producing and military services companies εμφανίζει την ετήσια κατάταξη των 100 μεγαλύτερων αμυντικών εταιρειών στον κόσμο και εκδίδεται από το Stockholm International Peace Research Institute. Το βασικό κριτήριο δεν είναι ο συνολικός τζίρος μιας εταιρείας, αλλά τα έσοδα που προέρχονται ειδικά από όπλα, στρατιωτικό υλικό και στρατιωτικές υπηρεσίες. Πρόκειται, δηλαδή, για τον καθρέφτη των πωλήσεων, που αφορούν μαχητικά αεροσκάφη, πολεμικά πλοία, πυραύλους, τεθωρακισμένα, πυρομαχικά, ραντάρ, ηλεκτρονικά συστήματα, δορυφορικά/στρατιωτικά συστήματα, συντήρηση και υποστήριξη οπλικών συστημάτων. Δεν μετριέται απαραίτητα όλη η αμυντική βιομηχανία μιας χώρας, γιατί μικρότερες εταιρείες μπορεί να μην μπαίνουν στο Top 100, ούτε μετριούνται καθαρά κέρδη
Η σημασία για Κύπρο και Ελλάδα
Η συμπαραγωγή οπλικών συστημάτων Κύπρου και Γαλλίας παρέχει στη Λευκωσία πρόσβαση σε μιαν αναπτυγμένη ευρωπαϊκή αμυντική αλυσίδα, που αφορά στην κατασκευή, συντήρηση υλικού, τεχνογνωσία, ηλεκτρονικά συστήματα, αισθητήρες, πυρομαχικά, drones, αντι-drone και υποστήριξη κύκλου ζωής. Πέραν τούτων, η Κύπρος προσδοκά στη συμμετοχή κατασκευής τεθωρακισμένων και άλλων στρατιωτικών οχημάτων.
Η Ελλάδα έχει εμπειρία στην αμυντική βιομηχανία λόγω των εταιρειών ΕΑΒ, ΕΑΣ, ΕΛΒΟ, καθώς και των υποδομών σε ναυπηγεία. Όμως, είχε περάσει στο πρόσφατο παρελθόν κρίση και στην παρούσα φάση γίνεται μια προσπάθεια ανάκαμψης μέσω ιδιωτικών εταιρειών. Ήδη άρχισε η παραγωγή ηλεκτρονικών συστημάτων και drones. Η αξιοποίηση του SAFE από την Ελλάδα, ύψους περίπου 787,67 εκ. ευρώ, μπορεί να αυξήσει την ελληνική εξοπλιστική αυτονομία, αλλά όχι κατά τρόπο εντυπωσιακό. Από ένα σημερινό επίπεδο εξοπλιστικής αυτονομίας που κυμαίνεται μεταξύ 15–25%, η Ελλάδα θα μπορούσε να κινηθεί προς το 22–30%, εφόσον τα κονδύλια δεν περιοριστούν σε απλές αγορές οπλικών συστημάτων, αλλά συνδεθούν με τη βιομηχανική συμπαραγωγή, όπως είναι αυτή του αντι-drone «Κένταυρος» με τη Γαλλία και την Κύπρο.
Υπάρχει ένα συναφές με τα ανωτέρω ερώτημα: Γιατί η Ελλάδα θα πάρει λιγότερα χρήματα από τη δεξαμενή των 150 δις ευρώ του SAFE συγκριτικά με την Κύπρο, όταν μάλιστα βρίσκονται στην ίδια δύσκολη γεωπολιτικά θέση, που παραπέμπει σε ανάλογα αμυντικά κριτήρια; Επομένως, η διαφορά των ποσών φαίνεται να συνδέεται περισσότερο με την ποιότητα, την ωριμότητα και την επιλεξιμότητα των εθνικών φακέλων. Η Κύπρος εξασφάλισε περίπου 1,18 δισ. ευρώ, ενώ η Ελλάδα, παρότι αιτήθηκε χρηματοδότηση της τάξης του 1,2 δισ. ευρώ, κυρίως για ενίσχυση της αντιαεροπορικής και αντιπυραυλικής άμυνας, τελικώς θα έχει δικαίωμα απορρόφησης περί των 787,7 εκ. ευρώ. Αυτό υποδηλοί ότι ο κυπριακός φάκελος κρίθηκε πιθανώς πιο στοχευμένος, πιο ώριμος και πιο εύκολα υλοποιήσιμος, ιδιαίτερα εφόσον συνδέεται με ευρωπαϊκές συμπαραγωγές και συγκεκριμένα έργα, κυρίως με τη Γαλλία. Αντίθετα, ο ελληνικός φάκελος φαίνεται ότι είτε ήταν πιο περιορισμένος είτε δεν έπεισε στον ίδιο βαθμό ως προς την απορροφητικότητα, τη βιομηχανική συμμετοχή και την ταχύτητα υλοποίησης. Άρα, η διαφορά μπορεί να εξηγηθεί από το πόσο αξιόπιστο, ώριμο και εφαρμόσιμο ήταν το κάθε εθνικό σχέδιο στο πλαίσιο των κανόνων του SAFE και όχι μόνο από την απειλή και τις αμυντικές ανάγκες.
Βαθμός εξοπλιστικής αυτονομίας
Η Γαλλία έχει από τους υψηλότερους βαθμούς εξοπλιστικής αυτονομίας στην Ευρώπη:
Λεζάντα / σημείωση μεθοδολογίας: Τα ποσοστά αποτελούν αναλυτική εκτίμηση βάσει αξιόπιστων ανοικτών διεθνών πηγών, όπως SIPRI, European Defence Agency, NATO, εθνικά εξοπλιστικά προγράμματα και εταιρικές εκθέσεις. Συνυπολογίζονται η εγχώρια παραγωγή, η συντήρηση και αναβάθμιση οπλικών συστημάτων, οι συμπαραγωγές, τα πυρομαχικά, τα ανταλλακτικά, οι εξαγωγές και ο βαθμός εξάρτησης από ξένους προμηθευτές. Πρόκειται για τεκμηριωμένη συγκριτική αποτύπωση της εξοπλιστικής αυτονομίας.
Σημείωση: Όπου τα στοιχεία χρησιμοποιηθούν σε γράφημα με μπάρες, η μπάρα αποτυπώνει την κεντρική τιμή του αντίστοιχου εύρους εκτίμησης.
Κριτήρια και κλίμακες βαθμού εξοπλιστικής αυτονομίας
Επειδή περί βαθμού εξοπλιστικής αυτονομίας ο λόγος, θα πρέπει να λεχθεί πώς καταλήγει κάποιος σε αυτόν. Ποια είναι δηλαδή τα κριτήρια που τίθενται. Επί τούτου επισημαίνονται τα εξής: Πρώτο κριτήριο είναι η εγχώρια παραγωγή οπλικών συστημάτων, δηλαδή αν μια χώρα μπορεί να παράγει μόνη της ή να συμπαράγει μαχητικά αεροσκάφη, πολεμικά πλοία, τεθωρακισμένα, drones, πυραύλους και πυρομαχικά. Δεύτερο κριτήριο είναι η συντήρηση και αναβάθμιση, δηλαδή αν δύναται να πραγματοποιεί επισκευές, αναβαθμίσεις και υποστήριξη κύκλου ζωής των οπλικών της συστημάτων εντός της χώρας. Τρίτο κριτήριο είναι τα πυρομαχικά και ανταλλακτικά, δηλαδή αν διαθέτει δική της παραγωγή ή ασφαλή πρόσβαση σε αποθέματα πυρομαχικών, καυσίμων και ανταλλακτικών. Τέταρτο κριτήριο είναι οι κρίσιμες τεχνολογίες, όπως κινητήρες, ραντάρ, αισθητήρες, ηλεκτρονικά, λογισμικό, επικοινωνίες και κυβερνοάμυνα. Πέμπτο κριτήριο είναι η βιομηχανική βάση, δηλαδή πόσες και πόσο ικανές είναι οι εγχώριες αμυντικές εταιρείες. Έκτο κριτήριο είναι η εξαγωγική ικανότητα, δηλαδή αν η χώρα δεν καλύπτει μόνο τις δικές της ανάγκες, αλλά μπορεί να πουλά αμυντικά προϊόντα και σε άλλους. Έβδομο κριτήριο είναι η αντοχή σε εμπάργκο ή κρίση, δηλαδή αν μπορεί να συνεχίσει επιχειρήσεις σε περίπτωση που διακοπούν οι ξένες προμήθειες. Όγδοο κριτήριο είναι η στρατηγική αυτονομία από προμηθευτές, δηλαδή αν η χώρα εξαρτάται από μία μόνο χώρα ή αν διαθέτει πολλές πηγές προμήθειας και δική της παραγωγική δυνατότητα.
Η πρακτική κλίμακα εξοπλιστικής αυτονομίας μπορεί να αποδοθεί ως εξής: στο επίπεδο 0–10%, μια χώρα βρίσκεται σε σχεδόν πλήρη εξάρτηση από εισαγωγές. Στο επίπεδο 10–25%, έχει περιορισμένη εγχώρια υποστήριξη, λίγη παραγωγή και μεγάλη εξάρτηση από το εξωτερικό. Στο επίπεδο 25–50%, διαθέτει μερική αυτονομία, δηλαδή δυνατότητες σε συντήρηση, πυρομαχικά, drones, ηλεκτρονικά ή συμπαραγωγές. Στο επίπεδο 50–75%, έχει υψηλή αυτονομία, με σημαντική παραγωγή βασικών συστημάτων, αλλά εξακολουθεί να έχει εξαρτήσεις σε κρίσιμα υποσυστήματα. Στο επίπεδο 75–90%, διαθέτει πολύ υψηλή αυτονομία, με σχεδόν πλήρη αλυσίδα παραγωγής και υποστήριξης. Τέλος, στο επίπεδο 90–100%, το κράτος διαθέτει σχεδόν πλήρη αυτάρκεια, κάτι που είναι σπάνιο ακόμη και για μεγάλες δυνάμεις.
Η σχέση με την αποτροπή, Ιράν και ΗΠΑ
Η εξοπλιστική αυτονομία συνδέεται άμεσα με την αποτρεπτική ικανότητα των κρατών. Γιατί; Διότι η αποτροπή δεν στηρίζεται μόνο στον αριθμό των οπλικών συστημάτων, αλλά και στην ποιότητα και τη δυνατότητα χρήσης, που είναι συναφής με τις συντηρήσεις, τις αναπληρώσεις, την εφοδιαστική αλυσίδα και τις αντοχές σε παρατεταμένη κρίση. Ο δείκτης της εξοπλιστικής αυτονομίας επηρεάζει αναλόγως είτε θετικά είτε αρνητικά την αποτρεπτική ικανότητα και αξιοπιστία. Βασικοί παράγοντες που αποτυπώνουν αυτήν τη σχέση είναι οι εξής:
Έχει πραγματική στρατιωτική ισχύ,
έχει πολιτική βούληση να την χρησιμοποιήσει,
μπορεί ν’ αντέξει σε πόλεμο ή κρίση,
δεν θα «παραλύσει» αν ξένοι προμηθευτές καθυστερήσουν ή αρνηθούν την παροχή ανταλλακτικών, πυρομαχικών και τεχνικής υποστήριξης.
Η εξοπλιστική αυτονομία ενισχύει ιδιαίτερα το τέταρτο στοιχείο. Αν μια χώρα μπορεί να παράγει ή να συντηρεί μόνη της πυρομαχικά, drones, ραντάρ, ηλεκτρονικά, ανταλλακτικά και κρίσιμα συστήματα, τότε ο αντίπαλος γνωρίζει ότι δεν αρκεί ένα σύντομο εμπάργκο ή μια διπλωματική πίεση για να μειώσει την επιχειρησιακή της ικανότητα. Μπορεί μεν οι ΗΠΑ να είναι μια τρομερή στρατιωτική μηχανή, αλλά τι μέχρι στιγμής φαίνεται; Ότι το Ιράν έχει τρομερά υψηλό δείκτη εξοπλιστικής αυτονομίας.
Δείτε επίσης:
- Χαραλαμπίδης: Πως η Τουρκία μπορεί να μπει «από το παράθυρο» στο SAFE
- Middle East Forum: Η Τουρκία «εισβάλει» στην ευρωπαϊκή Άμυνα με όχημα την Baykar
- Η τουρκική Baykar «εισβάλει» στην Ευρώπη μέσω Ιταλίας
- Η τουρκική ASELSAN «εισβάλει» μέσω της τσεχικής CSG στην ευρωπαϊκή αγορά
