Παύλος Μελάς (29 Μαρτίου 1870 – 13 Οκτωβρίου 1904): Έλληνας αξιωματικός του Στρατού, έγινε πρωτομάρτυρας και σύμβολο του Μακεδονικού Αγώνα χρησιμοποιώντας το επιχειρησιακό ψευδώνυμο Μίκης Ζέζας.
Γεννήθηκε στη Μασσαλία, όπου ο πατέρας του Μιχαήλ Μελάς δραστηριοποιούταν ως έμπορος. Η καταγωγή της οικογένειάς του ήταν από τον Παρακάλαμο Πωγωνίου της Ηπείρου, όπου ακόμα σώζονται τα ερείπια του οικογενειακού πύργου. Η οικογένεια του μετακινήθηκε στην Αθήνα το 1874.
Εκείνη την περίοδο, το κύριο εθνικό και πολιτικό ιδεολογικό ρεύμα στην Ελλάδα ήταν η Μεγάλη Ιδέα. Ο πατέρας του Μελά συμμεριζόταν αυτό το όραμα και δαπάνησε σημαντικό μέρος της προσωπικής του περιουσίας για την πραγμάτωση του. Ασχολήθηκε με την πολιτική, έγινε δήμαρχος Αθηναίων και βουλευτής Αττικής, ενώ το 1896 τέλεσε πρόεδρος της Εθνικής Εταιρείας, μυστικής οργάνωσης της οποίας μέλος ήταν και ο Παύλος.
Ο Παύλος ακολούθησε στρατιωτική σταδιοδρομία και αποφοίτησε από τη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων ως ανθυπολοχαγός του πυροβολικού.
Έχοντας τύψεις για την έκβαση του πολέμου του 1897, συμμετείχε από τους πρώτους στο ιδρυθέν το 1900, Μακεδονικό Κομιτάτο για την προώθηση της ελληνικής επιρροής στην περιοχή της Μακεδονίας, ως αντίδραση στη δράση των Βούλγαρων κομιτατζήδων. Έτσι από τον Φεβρουάριο του 1904 ο Παύλος Μελάς έσπευσε με άλλους τρεις αξιωματικούς, τους Α. Κοντούλη, Α. Παπούλα και Γ. Κολοκοτρώνη, προς επιτόπια μελέτη της κατάστασης.
Αποτυγχάνοντας σε εκείνη την πρώτη προσπάθεια, επανήλθε τον Ιούλιο του ίδιου έτους οπότε και εισήλθε στη Μακεδονία ως ζωέμπορος με το όνομα «Πέτρος Δέδες». Μετά από 20ήμερη παραμονή συναντήθηκε με τον Έλληνα πρόξενο, Λάμπρο Κορομηλά, στη Θεσσαλονίκη ανταλλάσσοντας σκέψεις για ανάληψη επιχειρήσεων και στη συνέχεια επέστρεψε στην Αθήνα. Ύστερα από παρέμβαση της ελληνικής κυβέρνησης ο Μελάς ανέλαβε την αρχηγία του Μακεδονικού αγώνα ενάντια στους Βούλγαρους με την εντολή να ασκεί καθήκοντα αρχηγού και στις μικρότερες ομάδες που δρούσαν εν τω μεταξύ στις περιφέρειες Μοναστηρίου και Καστοριάς.
Τη νύχτα της 27ης με 28η Αυγούστου του 1904 ο «Καπετάν Μίκης Ζέζας», με ένοπλο σώμα 35 ανδρών, που το αποτελούσαν Μακεδόνες, Μανιάτες και Κρητικοί, πέρασε τα ελληνοοθωμανικά σύνορα και μπήκε στα εδάφη της Μακεδονίας, κοντά στο Όστροβο (σημερινή Άρνισσα).
Στις 13 Οκτωβρίου του 1904 βρέθηκε στο χωριό Στάτιστα για να ξεκουραστεί μαζί με τους άνδρες του. Όμως, ο Βούλγαρος αρχικομιτατζής Μήτρος Βλάχος, προκειμένου να τον βγάλει από τη μέση, ειδοποίησε τις οθωμανικές αρχές. Επί τόπου κατέφθασε ισχυρό στρατιωτικό απόσπασμα, αποτελούμενο από 150 άνδρες και στη συμπλοκή που ακολούθησε, ο Παύλος Μελάς τραυματίστηκε σοβαρά στην οσφυϊκή χώρα και μετά από μισή ώρα άφησε την τελευταία του πνοή.
Το κεφάλι του αποκόπηκε από τους συμπολεμιστές του (για να μην πέσει στα χέρια των Τούρκων) και τάφηκε στον ναό της Αγίας Παρασκευής στο Πισοδέρι. Το σώμα του παραδόθηκε στον μητροπολίτη Καστοριάς Γερμανό Καραβαγγέλη και τάφηκε στον βυζαντινό ναό των Ταξιαρχών στην Καστοριά, όπου αναπαύεται και η κάρά του από το 1950. Στον ίδιο ναό έχει ταφεί και η σύζυγός του Ναταλία, κατ’ επιθυμίαν της.
Ο πρόωρος θάνατος του Παύλου Μελά, όχι μόνον δεν κλόνισε το ηθικό των Μακεδονομάχων, αλλ’ αντιθέτως το αναπτέρωσε και διήγειρε ακόμη περισσότερο τον απανταχού Ελληνισμό προς συνέχιση του Αγώνα.
Η θυσία του ευπατρίδη Αξιωματικού του Ελληνικού Στρατού, Παύλου Μελά, αποτέλεσε παράδειγμα προς μίμηση και επέδρασε στην κοινωνία, με αποτέλεσμα να αφυπνιστεί το ελληνικό κράτος και να υιοθετήσει τα επόμενα χρόνια πατριωτικό προσανατολισμό που οδήγησε στην ευόδωση του Μακεδονικού Αγώνα.
Να σημειωθεί ότι πρόσφατα διασώθηκε το σπίτι του Ήρωα στην Κηφισιά, εκεί από όπου ξεκίνησε για τα άγια χώματα της Μακεδονίας, χάρη στις προσπάθειες μιας ομάδας νέων Ελλήνων, των «Ανένταχτων Πατριωτών».
