Σήμερα (28/9) το σταυρόλεξο έχει γενέθλια. Η συντροφιά πολλών ανθρώπων συμπληρώνει τα 86 χρόνια του, τουλάχιστον στην ελληνική του εκδοχή. Βρισκόμαστε στα 1936, οι εφημερίδες κυκλοφορούν με καθεστώς λογοκρισίας. Ο Ιωάννης Μεταξάς τους έχει απαγορεύσει να κάνουν βασικά θέματα στην πρώτη σελίδα εγκλήματα και άλλες δυσάρεστες ειδήσεις. Αναζητούν ύλη για να γεμίσουν τις σελίδες τους. Δημοσιεύουν παντός είδους αναγνώσματα και η εφημερίδα «Πρωία» από τις σοβαρές της εποχής λανσάρει το πρώτο ελληνικό σταυρόλεξο με τον κακόηχο τίτλο «σταυρωταί λέξεις» ως μετάφραση του αγγλικού crossword.
Το ραντεβού με τους αναγνώστες δεν ήταν καθημερινό, αλλά εβδομαδιαίο. Κάθε Δευτέρα.
Υπήρχαν φυσικά και οι σχετικές… οδηγίες χρήσεως.
Για όσους επεχείρησαν να λύσουν το πρώτο αυτό σταυρόλεξο δίνουμε τις λύσεις που δημοσιεύθηκαν μια εβδομάδα μετά.
Στο ίδιο φύλλο, στο δεύτερο σταυρόλεξο, δίνονται εξτρά συμβουλές σε όσους δυσκολεύονταν να βρουν μια λέξη…
Οι… σταυρωτές λέξεις είχαν επιτυχία, έγιναν καθημερινές (τότε οι εφημερίδες κυκλοφορούσαν και τις επτά μέρες της εβδομάδας), αλλά στις 10 Ιουνίου 1938 ήρθε η ανατροπή από το περιοδικό «Θησαυρός» που έφερε την επανάσταση στα λαϊκά περιοδικά. Με μοντέρνα σελιδοποίηση, έξυπνα κείμενα γρήγορα άφησε πίσω του, κυκλοφοριακά, το παντοδύναμο «Μπουκέτο» που ήταν κατεστημένο στο χώρο.
Από το πρώτο τεύχος έκαναν την εμφάνισή τους οι… σταυρωτές λέξεις, αλλά με το εύχρηστο όνομα «σταυρόλεξο». Νονός του ο Απόστολος Μαγγανάρης, διευθυντής σύνταξης του περιοδικού, ένας πολυπράγμων δημοσιογράφος που συνέδεσε το όνομά του με την θρυλική «Μάσκα» της οποίας υπήρξε εμπνευστής και για χρόνια διευθυντής, ενώ όλα τα πετυχημένα λαϊκά περιοδικά είχαν στηθεί από αυτόν. Χαρακτηριστικό είναι ότι όταν άφησε τον «Θησαυρό» πήρε ένα μικρής κυκλοφορίας περιοδικό αισθηματικών ιστορικών με το όνομα «Ρομάντσο» και το μεταμόρφωσε στο έντυπο που κυριάρχησε στο χώρο για σχεδόν μισό αιώνα. Ο Μαγγανάρης αργότερα, στα μέσα της δεκαετίας του ’50 υπήρξε αρχισυντάκτης του εβδομαδιαίου περιοδικού «Ταχυδρόμος» με εκδότη – διευθυντή τον Χρήστο Λαμπράκη.
Ο Ασημάκης Γιαλαμάς σε μια έμμετρη παρουσίαση του δημοσιογραφικού δυναμικού του περιοδικού αναφέρει για τον Μαγγανάρη
Υπάρχει και σκίτσο για το σταυρόλεξο με το όνομα του επιμελητή του
Το πλήρες όνομά του ήταν Λιονέλ Δεπόλας για τον οποίο ο Γιαλαμάς αναφέρει:
Ο Δεπόλας δημιουργούσε σταυρόλεξα και για άλλες εφημερίδες ή περιοδικά. Από μια έρευνα που κάναμε το 1968 ήταν διευθυντής του 15ήμερου, βραχύβιου περιοδικού «Σκέψεις και Γέλιο» που φιλοξενούσε παιχνίδια, γελοιογραφίες και φυσικά σταυρόλεξα.
Η «Πρωία» με πέντε μήνες καθυστέρηση προσχώρησε κι αυτή στην άποψη Μαγγανάρη για την ονομασία. Στο φύλλο της 2ας Νοεμβρίου 1938 άλλαζε κι αυτή τη βινιέτα
Το παράδειγμα της «Πρωίας» το ακολούθησαν όλες σχεδόν οι εφημερίδες. Κάποιες μάλιστα για να μην πληρώνουν τους ελάχιστους «ειδικούς» της νέας μόδας απευθύνθηκαν στους αναγνώστες τους οι οποίοι έστελναν σταυρόλεξα και τα καλύτερα δημοσιεύονταν!
Από τη δεκαετία του ’60, ίσως και παλαιότερα, άρχισαν να κυκλοφορούν περιοδικά που στηρίζονταν στη δημοσίευση σταυρολέξων. Μαζί με το κλασσικό είχαν δημιουργηθεί δεκάδες παραλλαγές (σκανδιναβικό, κρυπτογραφικό κ.ά), άρα το έδαφος ήταν πρόσφορο. Μερικοί τίτλοι: «Εγκυκλοπαιδικό Σταυρόλεξο», «Το Τεστ» (1967), «Μήπως Γνωρίζετε», «Γρίφος», «Κουίζ», «Σάββατο», «Μπίνγκο για όλους», «Λύσε το» κ.ά.
Λίγη ιστορία: Είναι αγγλική εφεύρεση, αλλά δημοσιεύθηκε σε αμερικανική εφημερίδα. Ο Άρθουρ Γουάιν από τη Λίβερπουλ είχε αναλάβει την Κυριακάτικη σελίδα της ψυχαγωγίας στην εφημερίδα «Κόσμος της Νέας Υόρκης».
Στο φύλλο της 21ης Δεκεμβρίου 1913 κι αφού είχε εξαντλήσει όλα τα τρικ με πνευματικά παιχνίδια δημοσιεύει το πρώτο σταυρόλεξο που το ονόμασε «Puzzles word cross». Ο σελιδοποιός από λάθος το έγραψε cross – word κι έμεινε.
Στην Ευρώπη ήρθε το 1924 όταν στις 2 Νοεμβρίου φιλοξενήθηκε στη «Sunday Express»
Γρήγορα έγινε μόδα και στις μέρες επιβιώνει όχι μόνο στο χαρτί, αλλά και στο ίντερνετ.
