Πάνω από δύο αιώνες μετά τη δραματική έξοδο των Σουλιωτών, η έρευνα αναψηλαφεί το περιστατικό στο Ζάλογγο, διαχωρίζοντας την αδιαμφισβήτητη αυτοθυσία των γυναικών από το τελετουργικό του «χορού» που πέρασε στη λαϊκή φαντασία και παράδοση. Τα ερωτήματα για το πως ακριβώς συνέβη η πράξη αυτοθυσίας που έγινε παγκόσμιο σύμβολο γυναικείας αντίστασης.
Το χρονικό της πολιορκίας και η αθέτηση της συμφωνίας
Τον Δεκέμβριο του 1803, ο Αλή Πασάς, αποφασισμένος να εκριζώσει την εστία αντίστασης των Σουλιωτών, τους οδηγεί σε συνθηκολόγηση. Παρά τις ρητές δεσμεύσεις για ασφαλή αποχώρηση, οι δυνάμεις των Τουρκαλβανών παρασπονδούν, καταδιώκοντας τις φάλαγγες των αμάχων που εγκαταλείπουν την πατρογονική γη. Στις 18 Δεκεμβρίου, μια ομάδα περίπου 60 γυναικών, εγκλωβισμένη στις απόκρημνες κορυφές του Ζαλόγγου και υπό την απειλή της αιχμαλωσίας και του εξευτελισμού, επιλέγει τον θάνατο. Ρίχνουν τα παιδιά τους στο κενό και στη συνέχεια ακολουθούν και οι ίδιες.
Οι μαρτυρίες: Από τον Σουλεϊμάν Αγά στον Γιάκοπ Μπαρτόλντι
Η πιο συγκλονιστική περιγραφή του περιστατικού προέρχεται από την «άλλη πλευρά». Ο Σουλεϊμάν Αγάς, αξιωματικός του Αλή Πασά και αυτόπτης μάρτυρας, μετέφερε στον Γάλλο μισθοφόρο Ιμπραήμ Μανσούρ Εφέντι τη σκηνή ενός ηρωικού χορού θανάτου, όπου κάθε βήμα συνοδευόταν από μια κραυγή που έσβηνε στον γκρεμό.
Ωστόσο, οι ιστορικές καταγραφές παρουσιάζουν αποκλίσεις:
Γιάκοπ Μπαρτόλντι: Ο Πρώσος διπλωμάτης κατέγραψε τη θυσία ήδη από το 1804, χωρίς όμως να κάνει καμία αναφορά σε χορό.
Χριστόφορος Περραιβός: Ενώ στην έκδοση του 1815 αναφέρεται στον χορό, στην τελική επεξεργασία της ιστορίας του το 1857 παραλείπει τη συγκεκριμένη λεπτομέρεια, δημιουργώντας ερωτήματα στους μετέπειτα ιστορικούς.
Η «γέννηση» του θρύλου και το τραγούδι «Έχε γεια καημένε κόσμε»
Η σύγχρονη ιστορική έρευνα θέτει υπό αμφισβήτηση όχι το γεγονός της αυτοκτονίας, αλλά το καλλιτεχνικό της περίβλημα. Ο ιστορικός Περικλής Ζερλέντης, μετά από επιτόπια έρευνα στα τέλη του 19ου αιώνα, εξέφρασε αμφιβολίες για το τελετουργικό μέρος, ενώ ο καθηγητής Αλέξης Πολίτης επισημαίνει ότι το πασίγνωστο τραγούδι «Έχε γεια καημένε κόσμε» εμφανίζεται στις πηγές μόλις το 1908.
Καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της συλλογικής μνήμης φαίνεται πως έπαιξε η τέχνη. Το θεατρικό έργο του Σπυρίδωνα Περεσιάδη «Ο Χορός του Ζαλόγγου» (1908), το οποίο παρουσιάστηκε από δεκάδες «μπουλούκια» σε κάθε γωνιά της Ελλάδας, ήταν αυτό που πιθανότατα παγίωσε στη συνείδηση του λαού την εικόνα του κυκλικού χορού προς τον θάνατο.
Συμπέρασμα: Η ουσία πίσω από το σχήμα
Ανεξάρτητα από το αν οι Σουλιώτισσες έπεσαν χορεύοντας ή αν ο χορός ήταν μια μεταφορά για το «βήμα» προς την ελευθερία, η ουσία του γεγονότος παραμένει αλώβητη. Το Ζάλογγο παραμένει ένα παγκόσμιο σύμβολο αυτοθυσίας, όπου ο θάνατος προτιμήθηκε ως η έσχατη πράξη ελευθερίας απέναντι στην τυραννία.
Δείτε επίσης:
- Σαν σήμερα: Το LIFE κυκλοφορεί με εξώφυλλο έναν Εύζωνα
- Σαν σήμερα έπεσε ο πρώτος νεκρός του κυπριακού αγώνα
