Υπάρχουν στιγμές στη διπλωματία κατά τις οποίες η σιωπή δεν είναι αρετή — είναι παράλειψη. Και υπάρχουν παραλείψεις που, βάσει του διεθνούς δικαίου, ενδέχεται να ερμηνευθούν ως σιωπηρή αποδοχή. Η πορεία του Γιώργου Γεραπετρίτη στο χειρισμό των ελληνοτουρκικών — πρώτα ως υπουργός Επικρατείας, τώρα ως υπουργός Εξωτερικών — χαρακτηρίζεται από μια επαναλαμβανόμενη τάση: την επιλογή της «ήπιας» αντίδρασης απέναντι σε τουρκικές κινήσεις σαφώς επιθετικού χαρακτήρα. Μια τάση που καταλήγει να συσσωρεύει επικίνδυνα ερωτήματα για το πού σταματά η διπλωματική διακριτικότητα και πού αρχίζει η εθνική υποχώρηση.
Το μνημόνιο με τη Λιβύη και η χαμένη ευκαιρία
Όταν η Τουρκία ανακοίνωσε το 2019 το παράνομο μνημόνιο θαλάσσιων ζωνών με τη Λιβύη — ένα κατασκεύασμα που στην κυριολεξία «σβήνει» την Κρήτη από τον χάρτη της Ανατολικής Μεσογείου — η ελληνική απάντηση απαιτούσε αποφασιστικότητα. Η νομικά ορθή και στρατηγικά αναγκαία κίνηση ήταν μία: η επέκταση της αιγιαλίτιδας ζώνης στα 12 ναυτικά μίλια νοτίως της Κρήτης, δηλαδή ακριβώς στη θαλάσσια περιοχή που το τουρκολιβυκό μνημόνιο επιχειρούσε να «αρπάξει». Τότε, αξίζει να σημειωθεί, δεν υπήρχε ούτε η απειλή του casus belli — γιατί το casus belli αφορά το Αιγαίο, όχι την Κρήτη.
Αντί γι’ αυτό, ο Γεραπετρίτης ως υπουργός Επικρατείας βγήκε δημοσίως να δηλώσει ότι οι «κόκκινες γραμμές» της Ελλάδας βρίσκονται στα έξι ναυτικά μίλια. Η δήλωση εκείνη εξελήφθη από πολλούς αναλυτές όχι ως θέση άμυνας, αλλά ως σιωπηρή παραδοχή ότι η Αθήνα δεν σκοπεύει να αμφισβητήσει πρακτικά το παράνομο μνημόνιο. Το τουρκολιβυκό κατασκεύασμα παραμένει, μέχρι σήμερα, σε ισχύ στα χαρτιά.
Ο Σινιρλίογλου και το αδιανόητο «ευχαριστώ» της Άγκυρας
Ακολούθησε μια ακόμη αμφιλεγόμενη κίνηση, αυτή τη φορά ήδη ως υπουργός Εξωτερικών. Με κοινή επιστολή προς τον ΟΑΣΕ, ο Γεραπετρίτης και ο Τούρκος ομόλογός του Φιντάν ανακοίνωσαν ότι η Ελλάδα υποστηρίζει την υποψηφιότητα του Τούρκου πρέσβη Φεριντούν Σινιρλίογλου για τη θέση του Γενικού Γραμματέα του ΟΑΣΕ. Ο Σινιρλίογλου όμως, ως μόνιμος αντιπρόσωπος της Τουρκίας στον ΟΗΕ, τον Οκτώβριο του 2022 είχε καταθέσει στον Οργανισμό έγγραφο με τους τουρκικούς ισχυρισμούς ότι η αποστρατιωτικοποίηση νησιών του Ανατολικού Αιγαίου και των Δωδεκανήσων — από τη Σαμοθράκη μέχρι το Καστελλόριζο — αποτελεί όρο για την κυριαρχία της Ελλάδας σε αυτά.
Το κοινό ελληνοτουρκικό «δίδυμο» πέτυχε εκλογή στον ΟΑΣΕ, με τον Σινιρλίογλου ως Γενικό Γραμματέα και την Ελληνίδα Μαρία Τελαλιάν ως επικεφαλής του Γραφείου Δημοκρατικών Θεσμών και Ανθρώπινων Δικαιωμάτων. Ο ίδιος ο Σινιρλίογλου εξέφρασε δημοσίως τη χαρά του που προτάθηκε με κοινή επιστολή των υπουργών Εξωτερικών Ελλάδας και Τουρκίας. Κάποιοι στην Αθήνα το εμφάνισαν ως… διπλωματική επιτυχία. Στην Άγκυρα, πανηγύριζαν!
Η «Γαλάζια Πατρίδα» ως κρατική πολιτική χωρίς αντίδραση
Η αλήθεια είναι ότι όσο η Τουρκία υπήρξε συνεπής στις συνεχόμενες διεκδικήσεις και προκλήσεις, αλλά τόσο η Ελλάδα υπήρξε συνεπής στις συνεχόμενες σιωπές ή χλιαρές αντιδράσεις. Η διαχρονική ελληνική πολιτική του κατευνασμού, εκλαμβάνεται σταθερά από την Άγκυρα ως σιωπηρή παραχώρηση πεδίου προκειμένου να προχωρήσει στο επόμενο βήμα.
Το περιστατικό της Κάσου, δεν επέφερε την περιφρούρηση των εργασιών πόντισης καλωδίου από το Πολεμικό Ναυτικό αλλά τη διακοπή τους για πάνω από δύο χρόνια. Όταν η «Γαλάζια Πατρίδα» μπήκε στην διδακτέα ύλη των σχολείων της γείτονος, δεν υπήρξε καμία αντίδραση του Υπουργείου Εξωτερικών. Η απάντηση σε όσους επισημάναμε αυτή την «αμέλεια», ήταν ότι είμαστε υπερβολικοί, είναι εσωτερικό ζήτημα της Τουρκίας και στο κάτω – κάτω… δεν μπήκε ο χάρτης στα σχολικά βιβλία αλλά απλά η περιγραφή του. Οι τουρκικές NAVTEX που διχοτομούσαν το Αιγαίο στον 25ο Μεσημβρινό, αναμένουν ακόμα την επίσημη ελληνική αντίδραση που δεν ήρθε ποτέ. Και πολλά άλλα που θα χρειαζόντουσαν τον χώρο ολόκληρου βιβλίου…
Η «Γαλάζια Πατρίδα» γίνεται νόμος — και η Αθήνα «δεν βλέπει»
Αυτή η διαχρονική χαλαρότητα στην αντιμετώπιση της τουρκικής επιθετικότητας έχει πλέον βρει την πιο χειροπιαστή της συνέπεια. Η Τουρκία ετοιμάζεται να καταθέσει νομοσχέδιο στη Μεγάλη Εθνοσυνέλευση για την κατοχύρωση θαλάσσιων δικαιοδοσιών σε «αμφισβητούμενες περιοχές του Αιγαίου και της Ανατολικής Μεσογείου» — μια κίνηση που σηματοδοτεί τη μεταφορά της «Γαλάζιας Πατρίδας» από το επίπεδο του δόγματος και των χαρτών στο επίπεδο εσωτερικής νομοθεσίας, διοικητικής πράξης και μελλοντικής διπλωματικής και επιχειρησιακής -δια των όπλων- πίεσης.
Το Νομοσχέδιο Δικαιοδοσίας Θαλάσσιων Ζωνών αναμένεται να κατατεθεί στη Βουλή μετά τις γιορτές του Μπαϊραμιού και θα αναγνωρίζει στην Τουρκία κυριαρχικά δικαιώματα στη διαχείριση των ζωντανών και άψυχων πόρων — από υδρογονάνθρακες μέχρι πηγές ενέργειας — στις περιοχές που η Άγκυρα ορίζει μονομερώς ως αποκλειστική οικονομική της ζώνη.
Ο εισηγητής του νομοσχεδίου δήλωσε στην Άγκυρα ότι «δεν θα κινείται κανένα πλοίο στο Αιγαίο χωρίς την άδεια της Τουρκίας», ενώ στο κείμενο περιλαμβάνεται και σαφής αναφορά στο casus belli κατά της Ελλάδος — που μέχρι τώρα υπήρχε μόνο σε ψήφισμα της Τουρκικής Βουλής. Είναι δε πολύ πιθανόν ο νόμος αυτός να έχει ψηφιστεί ήδη κατά τη διάρκεια της συνόδου του ΝΑΤΟ, στις 7 και 8 Ιουλίου, στην οποία θα παραστεί και ο πρωθυπουργός Μητσοτάκης.
Η Άγκυρα επαναφέρει έτσι τη λογική του τουρκολιβυκού μνημονίου, επιχειρώντας να εμφανίσει ως «τουρκικές θαλάσσιες ζώνες» περιοχές που η Ελλάδα θεωρεί τμήμα των κυριαρχικών της δικαιωμάτων.
Σιωπή ως αποδοχή: η νομική διάσταση
Σε αυτό το σημείο η κριτική ξεπερνά το επίπεδο της πολιτικής αξιολόγησης και αγγίζει την ουσία του διεθνούς δικαίου. Βάσει της αρχής της «σιωπηρής αποδοχής» (acquiescence), η συνεχής και αδιαμαρτύρητη ανοχή απέναντι στις μονομερείς ενέργειες ενός κράτους μπορεί να ερμηνευθεί από τρίτους και από διεθνή δικαιοδοτικά όργανα ως έμμεση συναίνεση.
Η απουσία έντονων διπλωματικών αντιδράσεων στις τουρκικές επιστολές προς τον ΟΗΕ, η αποχή από πρακτικά αντίμετρα στο μνημόνιο Τουρκίας-Λιβύης, και η εν δυνάμει επίδραση της ολιγωρίας στην εδραίωση αυτών των θέσεων ως «κεκτημένου», αποτελούν νομικά ζητήματα που δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν με ανακοινώσεις περί «αναποτελεσματικότητας της εσωτερικής νομοθεσίας τρίτων κρατών».
Η ώρα των προτεραιοτήτων
Αντί ο υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης να αναλώνεται στη διαχείριση των ευρωπαϊκών προοπτικών Αλβανίας και Βορείου Μακεδονίας, καλά θα κάνει να στρέψει τελικά τις ενέργειές του εκεί όπου τα ελληνικά συμφέροντα καίγονται αυτή τη στιγμή: στο Αιγαίο. Η «Γαλάζια Πατρίδα» δεν είναι πλέον ρητορεία. Γίνεται νόμος. Και οι νόμοι, σε αντίθεση με τις δηλώσεις καλής θέλησης, παράγουν συνέπειες — εφόσον κανείς τις αφήσει αναπάντητες.
Η Ελλάδα μπορεί ακόμα να αντιδράσει αποτελεσματικά. Αρκεί να το αποφασίσει, πριν η ολιγωρία γίνει η ίδια μέρος του προβλήματος που καλείται να επιλύσει.
Δείτε επίσης:
- Γεραπετρίτης: Ο νόμος της «Γαλάζιας Πατρίδας» προσκρούει στο Διεθνές Δίκαιο
- Shay Gal: «Τα τουρκικά πλοία που επιβάλουν παράνομους χάρτες δεν θα επιπλέουν για πάντα»
- Εκτός ελέγχου η Τουρκία: Έτοιμη να διεκδικήσει 152 ελληνικά νησιά ως «αμφισβητούμενα»
