Από τα μικροτσίπ και τις σπάνιες γαίες μέχρι τους πυραύλους, τα κβαντικά συστήματα τον χάλυβα και την πυρηνική ενέργεια, οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν «αφήνουν την αγορά να λειτουργήσει», εγκαταλείπουν οριστικά τον μύθο της «ουδέτερης αγοράς» και χτίζουν έναν κρατικό καπιταλισμό με αμερικανική σημαία, μετόχους τη Wall Street και εγγυητή το Πεντάγωνο.
- Γράφει ο Γκλεζάκος Νικόλαος
Για δεκαετίες, οι Ηνωμένες Πολιτείες δίδασκαν στον υπόλοιπο κόσμο ότι η οικονομική πρόοδος περνάει από τη συρρίκνωση του κράτους. Έκαναν μαθήματα σε όλο τον πλανήτη για τις ιδιωτικοποιήσεις, την απορρύθμιση, την ελεύθερη κίνηση κεφαλαίων, τους περιορισμός των επιδοτήσεων, την αποφυγή της κρατικής παρέμβασης. Αυτή ήταν η συνταγή που παρουσιαζόταν ως σχεδόν φυσικός νόμος.Παρουσίαζε τον εαυτό της ως τον παγκόσμιο θεματοφύλακα της ελεύθερης αγοράς. Κάθε χώρα που ήθελε να θεωρείται σοβαρή, σύγχρονη και δυτική έπρεπε να μάθει να εμπιστεύεται την αγορά, να αφήνει τις επιχειρήσεις να αποτυγχάνουν και να μην επιλέγει «εθνικούς πρωταθλητές». Οι ΗΠΑ απαιτούσαν από άλλους να μην επιλέγουν «εθνικούς πρωταθλητές», να μην προστατεύουν τη βιομηχανία τους, να μην κατευθύνουν επενδύσεις και να μην παρεμβαίνουν στην αγορά. Όποια χώρα το έκανε, κινδύνευε να χαρακτηριστεί στρεβλή, αναχρονιστική ή αυταρχική.
Αυτή η εποχή τελείωσε. Σήμερα, η ίδια η Ουάσιγκτον κάνει ακριβώς αυτό που επί δεκαετίες κατήγγελλε.
Δεν πρόκειται για σοσιαλισμό, ούτε για κρατικοποίηση με την παλιά έννοια. Η Αμερική δεν καταργεί την αγορά δεν εγκαταλείπει τον καπιταλισμό. Κάνει κάτι που θεωρεί αποτελεσματικότερο. Στρατεύει την αγορά, μετατρέπει τον καπιταλισμό σε εργαλείο εθνικής ισχύος. Το κράτος δεν έρχεται να αντικαταστήσει τη Wall Street, αλλά δεν περιορίζεται πλέον να φορολογεί μόνο, να ρυθμίζει ή να επιδοτεί. Έρχεται να υποδείξει στην αγορά πού πρέπει να επενδύσει. Το ίδιο το κράτος αγοράζει μετοχές, αποκτά μετατρέψιμους τίτλους, παίρνει warrants, εγγυάται τιμές, κλείνει μακροχρόνια συμβόλαια αγοράς παραγωγής, αποκτά δικαιώματα επί των μελλοντικών κερδών και κρατά δικαίωμα βέτο σε εταιρείες στρατηγικής σημασίας. Ορίζει ποια εργοστάσια πρέπει να μείνουν ανοιχτά, ποιες τεχνολογίες δεν επιτρέπεται να χαθούν και ποιες εταιρείες πρέπει να επιβιώσουν, ακόμη κι αν η καθαρά χρηματιστηριακή λογική θα επέβαλλε κάτι διαφορετικό. Δεν πρόκειται για επιστροφή σε μια σοβιετική οικονομία διοικητικών εντολών. Πρόκειται για την αμερικανική εκδοχή κρατικού καπιταλισμού.
Η νέα αμερικανική οικονομία στηρίζεται σε μια απλή αρχή. Σε έναν κόσμο στρατηγικού ανταγωνισμού, τα μικροτσίπ, οι σπάνιες γαίες, οι πύραυλοι, η πυρηνική ενέργεια, οι κβαντικοί υπολογιστές και οι βαριές βιομηχανίες δεν είναι απλά εμπορικά προϊόντα. Είναι στοιχεία εθνικής ισχύος. Και όποιος τα ελέγχει, δεν έχει απλώς επιχειρηματικό πλεονέκτημα. Έχει γεωπολιτική κυριαρχία.
Η Intel και το τέλος της «παθητικής» κρατικής πολιτικής
Η συμφωνία της αμερικανικής κυβέρνησης με την Intel είναι ίσως το καθαρότερο σύμβολο της νέας εποχής. Η Ουάσιγκτον επένδυσε 8,9 δισεκατομμύρια δολάρια σε κοινές μετοχές της Intel, αποκτώντας περίπου 9,9% της εταιρείας. Η συμφωνία χρηματοδοτήθηκε με κεφάλαια του CHIPS Act και του προγράμματος Secure Enclave, ενώ περιλαμβάνει και warrant για επιπλέον 5% υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις που συνδέονται με τη δραστηριότητα των foundries.
Τυπικά, η συμμετοχή αυτή περιγράφεται ως «παθητική». Δεν συνοδεύεται από θέση στο διοικητικό συμβούλιο ούτε από άμεσο δικαίωμα διοίκησης. Πολιτικά όμως, τίποτα δεν είναι παθητικό όταν το κράτος γίνεται σχεδόν 10% μέτοχος στη σημαντικότερη αμερικανική εταιρεία προηγμένης παραγωγής μικροτσίπ.
Η διαφορά ανάμεσα στην επιδότηση και στη μετοχική συμμετοχή είναι θεμελιώδης. Η επιδότηση λέει: «πάρε χρήματα και επένδυσε». Η μετοχική συμμετοχή λέει, «πάρε χρήματα, αλλά πλέον το κράτος έχει υλικό συμφέρον να κερδίσεις, να παράγεις εντός ΗΠΑ, να μην μεταφέρεις κρίσιμη τεχνολογία και να μην καταρρεύσεις». Το αμερικανικό κράτος περνάει από τον ρόλο του εξωτερικού ρυθμιστή στον ρόλο του μετόχου. Και όταν ο μέτοχος είναι η κυβέρνηση της ισχυρότερης στρατιωτικής δύναμης του κόσμου, το ζήτημα δεν είναι απλώς οικονομικό. Είναι στρατηγικό.
MP Materials: το κράτος ως μέτοχος, αγοραστής και εγγυητής τιμών
Στις σπάνιες γαίες, η αλλαγή είναι ακόμη πιο χαρακτηριστική. Η συμφωνία του αμερικανικού υπουργείου Άμυνας με την MP Materials συνδυάζει σχεδόν όλα τα εργαλεία του νέου μοντέλου. Μετατρέψιμες προνομιούχες μετοχές, warrants, δάνεια, εγγύηση κατώτατης τιμής και κρατικά εξασφαλισμένη ζήτηση.
Το Πεντάγωνο συμφώνησε να αγοράσει 400 εκατομμύρια δολάρια σε μετατρέψιμες προνομιούχες μετοχές της εταιρείας και να λάβει warrants για επιπλέον κοινές μετοχές. Παράλληλα, δεσμεύθηκε για δεκαετή κατώτατη τιμή 110 δολαρίων ανά κιλό για κρίσιμα προϊόντα νεοδυμίου-πρασεοδυμίου. Επιπλέον, για δέκα χρόνια μετά την κατασκευή της νέας εγκατάστασης 10X, το υπουργείο Άμυνας θα εξασφαλίζει ότι το 100% των μαγνητών που θα παράγονται θα βρίσκει αγοραστές στην άμυνα και στην εμπορική αγορά.
Αυτό δεν είναι «ελεύθερη αγορά». Είναι κρατική βιομηχανική πολιτική υψηλής έντασης. Η εταιρεία δεν έχει απλώς χρηματοδότηση. Έχει κράτος-μέτοχο, κράτος-αγοραστή, κράτος-εγγυητή τιμών και κράτος-προστάτη από τον ανταγωνισμό που μπορεί να επιβάλει η κινεζική παραγωγή.
Η Ουάσιγκτον αναγνώρισε κάτι που η Κίνα είχε καταλάβει εδώ και χρόνια. Σε κρίσιμες πρώτες ύλες, δεν επιβιώνει πάντοτε εκείνος που είναι πιο αποτελεσματικός με όρους αγοράς. Επιβιώνει εκείνος που έχει πίσω του κράτος ικανό να απορροφά κόστος, να εγγυάται ζήτηση και να χρηματοδοτεί ζημιές μέχρι να δημιουργηθεί βιομηχανική αυτάρκεια.
Από την Κίνα δανείζεται τη μέθοδο
Η αμερικανική στροφή μοιάζει κυρίως με κινεζική βιομηχανική πολιτική. Η Κίνα δεν βασίστηκε ποτέ αποκλειστικά στις άμεσες κρατικές επιχειρήσεις. Έχτισε επίσης ένα τεράστιο σύστημα κρατικά κατευθυνόμενων επενδυτικών ταμείων, τα οποία λειτουργούν με δημόσιο και ιδιωτικό κεφάλαιο, επιδιώκουν ταυτόχρονα χρηματοοικονομικές αποδόσεις και κρατικούς βιομηχανικούς στόχους, και κατευθύνουν χρήματα σε τομείς όπως οι ημιαγωγοί, η φωτονική, η τεχνητή νοημοσύνη και οι νέες τεχνολογίες.
Αυτή ακριβώς η λογική εμφανίζεται τώρα στην Ουάσιγκτον. Το κράτος δεν αποφασίζει απαραίτητα ποια εταιρεία θα διοικείται από ποιον. Αποφασίζει, όμως, ποιοι κλάδοι αξίζουν κρατική προστασία, ποια τεχνολογία είναι εθνική προτεραιότητα, ποια επένδυση θα έχει πρόσβαση σε δημόσιο χρήμα και ποια παραγωγή δεν μπορεί να αφεθεί στις διακυμάνσεις της παγκόσμιας αγοράς. Η αμερικανική εκδοχή έχει μία ουσιώδη διαφορά. Δεν στηρίζεται σε κομματικό κράτος και γιγάντιες κρατικές επιχειρήσεις. Στηρίζεται στη σύνδεση του κράτους με τις εισηγμένες εταιρείες, τις επενδυτικές τράπεζες, τα αμυντικά συμβόλαια και τις αγορές κεφαλαίου. Είναι κρατικός καπιταλισμός χωρίς κρατικά εργοστάσια. Ή, ακριβέστερα, κρατικός καπιταλισμός όπου τα εργοστάσια παραμένουν τυπικά ιδιωτικά, αλλά η στρατηγική τους κατεύθυνση καθορίζεται ολοένα περισσότερο από την κρατική ισχύ.
Η πολεμική βιομηχανία επιστρέφει στο επίκεντρο
Η L3Harris δείχνει ότι αυτή η αλλαγή δεν αφορά μόνο την τεχνολογία ή τις πρώτες ύλες. Αφορά την άμεση στρατιωτική ισχύ. Τον Απρίλιο του 2026, η εταιρεία ολοκλήρωσε στρατηγική επένδυση ενός δισεκατομμυρίου δολαρίων από το αμερικανικό Υπουργείο Πολέμου στη δραστηριότητα Missile Solutions. Η επένδυση έγινε μέσω μετατρέψιμου προνομιούχου τίτλου, ο οποίος προβλέπεται να μετατραπεί σε κοινό μετοχικό κεφάλαιο σε περίπτωση εισαγωγής της δραστηριότητας στο χρηματιστήριο. Το κράτος θα λάβει επίσης warrants για την αγορά μετοχών. Τα κεφάλαια προορίζονται για επέκταση παραγωγικών εγκαταστάσεων, έρευνα και αύξηση δυναμικότητας σε πυραυλικά συστήματα όπως PAC-3, THAAD, Tomahawk και Standard Missile.
Αυτό είναι πολεμική οικονομία χωρίς τυπική κήρυξη πολέμου. Για χρόνια, η Αμερική θεωρούσε ότι η ιδιωτική αμυντική βιομηχανία, η χρηματιστηριακή λογική και οι ετήσιες παραγγελίες του Πενταγώνου αρκούν για να διατηρηθεί η στρατιωτική υπεροχή. Η πραγματικότητα του πολέμου στην Ουκρανία, η εξάντληση αποθεμάτων πυραύλων και πυρομαχικών, καθώς και η προετοιμασία για πιθανή σύγκρουση στον Ειρηνικό, έδειξαν ότι αυτό δεν αρκεί!!!
Οι παραγωγικές γραμμές δεν ανοίγουν σε έξι μήνες. Οι πύραυλοι δεν κατασκευάζονται με δελτία Τύπου. Οι αλυσίδες εφοδιασμού δεν ανασυγκροτούνται όταν ξεσπάσει η κρίση. Γι’ αυτό η Ουάσιγκτον κάνει τώρα το προφανές. Μπαίνει στο κεφάλαιο των εταιρειών που πρέπει να μπορούν να παράγουν σε πολεμικούς ρυθμούς.
Κβαντικοί υπολογιστές: το κράτος επενδύει σε όλα τα πιθανά μέλλοντα
Η κβαντική τεχνολογία αποκαλύπτει ακόμη πιο καθαρά τη νέα αμερικανική προσέγγιση. Τον Μάιο του 2026, το υπουργείο Εμπορίου υπέγραψε εννέα επιστολές πρόθεσης για συνολικά 2,013 δισεκατομμύρια δολάρια σε κίνητρα για δύο quantum foundries και επτά εταιρείες κβαντικών υπολογιστών. Η στρατηγική καλύπτει πολλές διαφορετικές τεχνολογικές προσεγγίσεις: υπεραγώγιμα συστήματα, παγιδευμένα ιόντα, φωτονικά συστήματα, τοπολογικές λύσεις και αρχιτεκτονικές πυριτίου.
Η ουσία δεν βρίσκεται μόνο στο ποσό. Βρίσκεται στο γεγονός ότι το κράτος δεν περιμένει πλέον να αποφασίσει η αγορά ποια τεχνολογία θα επικρατήσει. Δημιουργεί χαρτοφυλάκιο. Απλώνει τις κρατικές τοποθετήσεις σε πολλαπλές πιθανές αρχιτεκτονικές, ώστε οι ΗΠΑ να μην εξαρτηθούν από μία μόνο εταιρεία, μία μόνο τεχνολογική επιλογή ή έναν μόνο ιδιώτη επενδυτή. Αυτό είναι πολύ κοντά στη λογική των κινεζικών κρατικών επενδυτικών ταμείων. Όχι απλή επιδότηση, αλλά οργανωμένη τοποθέτηση κεφαλαίου σε ένα οικοσύστημα τεχνολογιών, με στόχο να αυξηθούν οι πιθανότητες εθνικής επικράτησης. Η διαφορά είναι ότι στην Κίνα το κράτος μπορεί να επιβάλει κατεύθυνση από πάνω προς τα κάτω. Στην Αμερική η κυβέρνηση χρησιμοποιεί τη δύναμη των αγορών, των χρηματιστηρίων, των αμυντικών συμβάσεων και της ομοσπονδιακής χρηματοδότησης για να οδηγήσει τον ιδιωτικό τομέα προς την επιθυμητή κατεύθυνση. Η μέθοδος είναι πιο διακριτική. Αλλά όχι λιγότερο κρατικηστική.
Από τη Ρωσία δανείζεται τη λογική της κυριαρχίας
Η αμερικανική πολιτική μοιάζει περισσότερο με την Κίνα ως προς τη μέθοδο, αλλά θυμίζει τη Ρωσία ως προς την πολιτική νοοτροπία.
Η ρωσική λογική είναι απλή. Η ενέργεια, οι πρώτες ύλες, η άμυνα, οι υποδομές, ο χάλυβας, οι μεταφορές και οι βασικές βιομηχανικές ικανότητες δεν μπορεί να αντιμετωπίζονται ως ουδέτεροι εμπορικοί χώροι. Είναι τομείς κυριαρχίας. Είναι εργαλεία εθνικής επιβίωσης. Είναι πεδία στα οποία το κράτος διατηρεί το δικαίωμα να παρέμβει, να ελέγξει, να ανακτήσει ή να μπλοκάρει αποφάσεις όταν θεωρεί ότι απειλείται η εθνική ασφάλεια.
Αυτή η λογική εμφανίζεται πλέον ανοιχτά και στην Ουάσιγκτον. Η υπόθεση της U.S. Steel έδειξε ότι το αμερικανικό κράτος δεν χρειάζεται να κατέχει μια εταιρεία για να έχει αποφασιστική επιρροή πάνω της. Μέσω ειδικών όρων εθνικής ασφάλειας και κρατικών δικαιωμάτων παρέμβασης, η κυβέρνηση μπορεί να επηρεάζει αποφάσεις που αφορούν κρίσιμη παραγωγική ικανότητα, εγκαταστάσεις και στρατηγική κατεύθυνση. Δεν είναι ρωσική εθνικοποίηση. Είναι αμερικανικός έλεγχος χωρίς πλήρη ιδιοκτησία. Η συμφωνία με τη Nippon Steel πέρασε υπό την προϋπόθεση συμφωνίας εθνικής ασφάλειας με την αμερικανική κυβέρνηση. Στην πράξη, το λεγόμενο golden share δίνει στην Ουάσιγκτον ειδική επιρροή σε κρίσιμες αποφάσεις που αφορούν την παραγωγική βάση, τις εγκαταστάσεις και τη στρατηγική κατεύθυνση της εταιρείας.
Εδώ βρίσκεται η ουσία του νέου αμερικανικού μοντέλου. Η ιδιοκτησία δεν είναι πια το μόνο μέσο ισχύος. Μια κυβέρνηση μπορεί να μην κατέχει την πλειοψηφία μιας εταιρείας και όμως να κρατά το δικαίωμα να αποτρέψει την αποβιομηχάνιση, τη μεταφορά παραγωγής, το κλείσιμο εγκαταστάσεων ή την απώλεια κρίσιμης τεχνολογίας. Το κράτος δεν χρειάζεται να εθνικοποιήσει έναν κλάδο για να τον ελέγξει. Αρκεί να βρίσκεται στο σωστό σημείο του κεφαλαίου, της χρηματοδότησης, της αδειοδότησης και της αγοράς.
Η διαφορά είναι κρίσιμη. Η Ρωσία βασίζεται περισσότερο σε κρατικές επιχειρήσεις, κρατικές τράπεζες, άμεση πολιτική επιρροή και, σε ορισμένες περιπτώσεις, επαναφορά περιουσιακών στοιχείων υπό κρατικό έλεγχο. Οι ΗΠΑ δεν έχουν ανάγκη να το κάνουν με αυτό τον τρόπο. Διαθέτουν πολύ ισχυρότερες αγορές κεφαλαίου και πολύ βαθύτερη χρηματοπιστωτική ισχύ. Άρα δεν χρειάζονται απαραίτητα κρατικές εταιρείες τύπου Gazprom. Μπορούν να έχουν ιδιωτικές εταιρείες, αρκεί αυτές να λειτουργούν μέσα σε ένα πλέγμα κρατικών κινήτρων, συμβολαίων, κανονισμών, εξαγωγικών περιορισμών, εγγυημένης ζήτησης και στρατηγικής χρηματοδότησης.
Η πυρηνική ενέργεια και η νέα συγχώνευση κράτους–κεφαλαίου
Η συμφωνία για τη Westinghouse δείχνει ότι η νέα πολιτική δεν περιορίζεται σε άμεσες μετοχικές συμμετοχές. Η κυβέρνηση των ΗΠΑ συμφώνησε να διευκολύνει χρηματοδότηση, αδειοδοτήσεις και κρατική υποστήριξη για νέους αντιδραστήρες Westinghouse συνολικής επενδυτικής αξίας τουλάχιστον 80 δισεκατομμυρίων δολαρίων. Η συμφωνία συνδέεται με μηχανισμούς μελλοντικής συμμετοχής στο οικονομικό όφελος, ενώ η ίδια η εταιρεία αναγνωρίζει ότι απαιτούνται περαιτέρω τελικές συμφωνίες και εγκρίσεις.
Η πυρηνική ενέργεια επιστρέφει έτσι ως πεδίο γεωπολιτικής ισχύος. Δεν αφορά μόνο την ηλεκτρική παραγωγή. Αφορά την ενεργειακή ασφάλεια, τα data centers, την τεχνητή νοημοσύνη, την ανθεκτικότητα του δικτύου, την εξαγωγή τεχνολογίας και την επανεκβιομηχάνιση.
Η παλιά ιδέα ότι το κράτος πρέπει να στέκεται έξω από την οικονομία καταρρέει μπροστά στις ανάγκες της τεχνητής νοημοσύνης, των ενεργειακών δικτύων και της στρατιωτικής παραγωγής. Το κράτος δεν είναι πια ο διαιτητής. Είναι συμπαίκτης. Είναι συνδιαμορφωτής της αξίας και διεκδικητής μεριδίου από αυτήν.
Η DFC: το θεσμικό όχημα της αμερικανικής αντεπίθεσης
Η αλλαγή δεν είναι μόνο πολιτική επιλογή. Αποκτά πλέον και θεσμικό μηχανισμό. Η U.S. International Development Finance Corporation απέκτησε ανώτατο όριο επενδύσεων 205 δισεκατομμυρίων δολαρίων, δημιούργησε revolving equity fund ύψους 5 δισεκατομμυρίων δολαρίων και έλαβε δυνατότητα μειοψηφικών μετοχικών συμμετοχών έως 40%. Η DFC δεν είναι απλώς μηχανισμός αναπτυξιακής βοήθειας. Μετατρέπεται σε εργαλείο οικονομικής προβολής ισχύος, ιδιαίτερα σε κρίσιμα ορυκτά, ενέργεια, τεχνολογία πληροφοριών και τηλεπικοινωνίες.
Δεν σημαίνει ότι τα 205 δισεκατομμύρια είναι ένα ταμείο έτοιμο για άμεση αγορά μετοχών. Σημαίνει όμως ότι η αμερικανική κρατική μηχανή διαθέτει πλέον πολύ μεγαλύτερη δυνατότητα να χρηματοδοτεί, να εγγυάται, να επενδύει και να συμμετέχει σε στρατηγικές εταιρείες και υποδομές σε παγκόσμια κλίμακα.
Αυτό είναι το αμερικανικό αντίστοιχο ενός κρατικού επενδυτικού μηχανισμού ισχύος. Όχι για να αντικαταστήσει την αγορά. Αλλά για να διασφαλίσει ότι η αγορά δεν θα λειτουργήσει ποτέ εναντίον των στρατηγικών συμφερόντων των ΗΠΑ.
Η νέα πραγματικότητα
Η Ουάσιγκτον δεν αντιγράφει πλήρως ούτε την Κίνα ούτε τη Ρωσία. Από την Κίνα δανείζεται τη μέθοδο, κρατικά κατευθυνόμενη βιομηχανική πολιτική, δημόσιο χρήμα σε στρατηγικούς τομείς, κρατική κινητοποίηση κεφαλαίου, προστασία εγχώριων αλυσίδων εφοδιασμού, χαρτοφυλάκια επενδύσεων σε κρίσιμες τεχνολογίες. Από τη Ρωσία δανείζεται τη νοοτροπία, οι κρίσιμοι τομείς δεν είναι ουδέτερες αγορές. Είναι χώροι εθνικής κυριαρχίας. Και όταν διακυβεύεται η κυριαρχία, το κράτος έχει δικαίωμα να παρεμβαίνει.
Η αμερικανική πρωτοτυπία βρίσκεται στο ότι συνδυάζει αυτά τα στοιχεία με το ισχυρότερο χρηματοπιστωτικό σύστημα του πλανήτη. Δεν χτίζει ένα κράτος που ελέγχει τα πάντα. Χτίζει ένα κράτος που ξέρει πού να τοποθετήσει αρκετή ισχύ, αρκετό κεφάλαιο και αρκετή πολιτική πίεση ώστε να καθορίζει τα κρίσιμα πάντα. Η εποχή του αμερικανικού οικονομικού φιλελευθερισμού, όπως παρουσιάστηκε στον κόσμο μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, τελειώνει. Στη θέση της εμφανίζεται ένα νέο μοντέλο. Στρατιωτικο-χρηματοπιστωτικός κρατικός καπιταλισμός, με ιδιωτικές εταιρείες, δημόσιο χρήμα, βιομηχανική πολιτική και γεωπολιτική πειθαρχία. Η Αμερική δεν εγκαταλείπει την αγορά. Την μετατρέπει σε οπλικό σύστημα.
Η αλλαγή αυτή δεν είναι προσωρινή ούτε συγκυριακή. Δεν είναι απλώς απάντηση στην Κίνα. Είναι παραδοχή ότι η Κίνα κέρδισε σημαντικό μέρος του βιομηχανικού ανταγωνισμού ακριβώς επειδή δεν άφησε ποτέ τις κρίσιμες αλυσίδες εφοδιασμού να εξαρτώνται αποκλειστικά από τη λογική του ιδιωτικού κέρδους. Η Ουάσιγκτον μπορεί να συνεχίζει να καταγγέλλει το Πεκίνο για «κρατικό καπιταλισμό», αλλά στην πράξη υιοθετεί όλο και περισσότερα από τα εργαλεία του. Κρατική χρηματοδότηση, εθνικούς πρωταθλητές, προστατευμένες αγορές, στοχευμένη παραγωγή, ελεγχόμενη πρόσβαση σε κρίσιμη τεχνολογία και πολιτική παρέμβαση στην κατανομή κεφαλαίου.
Η διαφορά είναι ότι η αμερικανική εκδοχή θα είναι πιο χρηματιστηριακή, πιο ιδιωτική και πιο στενά δεμένη με τη Wall Street. Το κράτος δεν θα διευθύνει κάθε εργοστάσιο. Θα επιλέγει όμως ποια εργοστάσια θα έχουν εγγυημένο πελάτη, ποιοι όμιλοι θα έχουν πρόσβαση σε φθηνό κεφάλαιο, ποιοι κλάδοι θα προστατεύονται από ξένο ανταγωνισμό και ποιες εταιρείες θα θεωρούνται πολύ σημαντικές για να αποτύχουν. Αυτή είναι η νέα πραγματικότητα, οι μετοχές σε σπάνιες γαίες, μικροτσίπ, πυραυλοκινητήρες, κβαντικά συστήματα, πυρηνικούς αντιδραστήρες και χαλυβουργίες δεν είναι πια απλώς επενδυτικά προϊόντα. Είναι γεωπολιτικά περιουσιακά στοιχεία. Η Αμερική όχι μόνο δεν εγκαταλείπει την αγορά, δεν την μετατρέπει μόνο ως οπλικό σύστημα, την επανασχεδιάζει ως ολοκληρωτικό πεδίο πολέμου. Και όποιος συνεχίζει να βλέπει τις Ηνωμένες Πολιτείες ως μια χώρα που απλώς «αφήνει τον ιδιωτικό τομέα να αποφασίζει», δεν περιγράφει την Αμερική του σήμερα. Περιγράφει μια Αμερική που δεν υπάρχει πια.
Ο φάκελος των συμφωνιών: πού ακριβώς και με ποιό τρόπο μπαίνει το αμερικανικό κράτος
Στις 2 Ιουλίου 2026, ο επικαιροποιημένος tracker του Council on Foreign Relations κατέγραφε ήδη 30 συμφωνίες «άμεσης ιδιοκτησίας» ή οιονεί ιδιοκτησίας, με συνολικό ύψος 26,7 δις. Δολάρια. Αυτό δεν σημαίνει ότι υπάρχουν 30 πανομοιότυπες αγορές κοινών μετοχών. Το αμερικανικό κράτος χρησιμοποιεί ένα σύμπλεγμα εργαλείων. Κοινές και προνομιούχες μετοχές, μετατρέψιμους τίτλους, warrants, κρατικά δάνεια με δικαιώματα συμμετοχής, εγγυήσεις τιμών, υποχρεωτικές αγορές παραγωγής και ειδικά δικαιώματα βέτο.
Αυτό ακριβώς είναι και το ουσιώδες πολιτικό γεγονός. Η Ουάσιγκτον δεν δημιουργεί απλώς ένα χαρτοφυλάκιο μετοχών. Δημιουργεί ένα σύστημα όπου το κράτος μπορεί να είναι ταυτόχρονα μέτοχος, δανειστής, εγγυητής τιμών, αγοραστής προϊόντων, ρυθμιστής, αδειοδοτών φορέας και τελικός κριτής της εταιρικής στρατηγικής.
Α. Κρίσιμα ορυκτά, μέταλλα και βιομηχανική βάση
•MP Materials — το πλήρες μοντέλο κρατικού καπιταλισμού
Στις 9 Ιουλίου 2025, το Πεντάγωνο συμφώνησε να επενδύσει 400 εκατ.δολάρια σε μετατρέψιμες προνομιούχες μετοχές της MP Materials. Παράλληλα, δεσμεύθηκε για δυνατότητα επιπλέον χρηματοδότησης έως 350 εκατ.δολάρια σε προνομιούχες μετοχές και για δάνειο 150 εκατ.δολαρίων στην επέκταση διαχωρισμού βαρέων σπάνιων γαιών. Οι προνομιούχες μετοχές και το warrant μπορούν, υπό την αρχική διάρθρωση, να αντιστοιχούν περίπου στο 15% της εταιρείας.
Η συμφωνία όμως δεν είναι μόνο μετοχική. Το κράτος εγγυήθηκε για δέκα χρόνια τιμή 110 δολαρίων ανά κιλό για νεοδύμιο-πρασεοδύμιο, όταν η αγορά πέφτει χαμηλότερα, το Δημόσιο καλύπτει τη διαφορά. Επιπλέον, για τη νέα μονάδα μαγνητών 10X, το Πεντάγωνο εξασφάλισε την αγορά ολόκληρης της παραγωγής επί δέκα χρόνια, με δυνατότητα διάθεσης σε εμπορικούς πελάτες μόνο μέσα στο πλαίσιο που εγκρίνει. Πρόκειται για το πιο ολοκληρωμένο παράδειγμα του νέου μοντέλου. Κρατική συμμετοχή, δημόσιο κεφάλαιο, εγγυημένη τιμή και εγγυημένος αγοραστής στην ίδια συμφωνία.
•USA Rare Earth — σπάνιες γαίες από το ορυχείο έως τον μαγνήτη
Η USA Rare Earth υπέγραψε οριστικές συμφωνίες με το Υπουργείο Εμπορίου στις 3 Ιουνίου 2026. Η εταιρεία απέκτησε πρόσβαση έως 1,6 δις.δολάρια: έως 277 εκατ. Σε ομοσπονδιακή χρηματοδότηση και έως 1,3 δις. σε δυνατότητα εξασφαλισμένου δανείου CHIPS. Η εκταμίευση συνδέεται με συγκεκριμένα ορόσημα κατασκευής και δεν ισοδυναμεί με άμεση καταβολή όλου του ποσού.
Σε αντάλλαγμα, το Υπουργείο Εμπορίου θα λάβει 16,1 εκατομμύρια κοινές μετοχές και περίπου 17,6 εκατομμύρια warrants. Η επιδίωξη είναι η καθετοποίηση της αλυσίδας: εξόρυξη βαρέων σπάνιων γαιών, επεξεργασία, διαχωρισμός, παραγωγή μετάλλων και μόνιμων μαγνητών στις ΗΠΑ. Η κυβέρνηση δεν χρηματοδοτεί απλώς ένα έργο. Εισέρχεται στον μετοχικό πυρήνα μιας εταιρείας που φιλοδοξεί να καλύψει όλη την αλυσίδα αξίας.
•Lithium Americas — το κράτος αποκτά δικαιώματα πάνω στην παραγωγή λιθίου
Η αναδιάρθρωση της συμφωνίας με τη Lithium Americas, 30 Σεπτεμβρίου 2025, για το Thacker Pass στη Νεβάδα προβλέπει ότι το Υπουργείο Ενέργειας θα λάβει warrants για το 5% της Lithium Americas και επιπλέον warrants για οικονομικό ποσοστό 5% στην κοινοπραξία Lithium Americas–General Motors που αναπτύσσει το έργο. Τα warrants προβλέπουν συμβολική τιμή άσκησης 0,01 δολαρίων.
Το κράτος δεν αποκτά δικαίωμα ψήφου στην κοινοπραξία, αλλά αποκτά οικονομική συμμετοχή, δικαίωμα παρατηρητή στο διοικητικό της συμβούλιο και μηχανισμούς μετατροπής ή εξαγοράς της συμμετοχής του. Η συμφωνία συνδέεται με δάνειο συνολικού ύψους περίπου 2,23 δις.δολαρίων, εκ των οποίων 1,97 δις. είναι κεφάλαιο και το υπόλοιπο αναμενόμενοι τόκοι κατασκευαστικής περιόδου. Έτσι, η ομοσπονδιακή κυβέρνηση δεν είναι απλώς ο πιστωτής του αμερικανικού λιθίου, κρατά και δικαίωμα συμμετοχής στην ανοδική του αξία.
•Trilogy Metals — κρατική συμμετοχή στην Αλάσκα και έλεγχος της πρόσβασης
Η συμφωνία με την Trilogy Metals, 6 Οκτωβρίου 2025, αφορά τα μεταλλευτικά έργα Upper Kobuk στην Αλάσκα. Το αμερικανικό Υπουργείο Πολέμου ανακοίνωσε επένδυση περίπου 35,6 εκατ.δολαρίων, χωρισμένη ανάμεσα σε αγορά νέων μονάδων της Trilogy και αγορά μετοχών από τη South32. Η προβλεπόμενη άμεση συμμετοχή του κράτους είναι περίπου 10% της Trilogy.
Η συμφωνία περιλαμβάνει επίσης warrants και δικαιώματα αγοράς επιπλέον μετοχών στην τιμή του 0,01 δολαρίου, εφόσον ολοκληρωθεί ο Ambler Access Project, ο βιομηχανικός δρόμος που θα ανοίξει την πρόσβαση στα κοιτάσματα. Το κράτος αποκτά ακόμη το δικαίωμα να ορίσει ανεξάρτητο μέλος στο διοικητικό συμβούλιο για τρία χρόνια και δικαίωμα έγκρισης για μεγάλες νέες δανειακές υποχρεώσεις της εταιρείας. Η συμφωνία ήταν αρχικά δεσμευτική επιστολή πρόθεσης και, στις αρχές Ιουνίου, η προθεσμία ολοκλήρωσης των οριστικών εγγράφων μετατέθηκε έως τις 31 Ιουλίου 2026.
•Korea Zinc — αμερικανικός έλεγχος μέσω κοινοπραξίας και χρηματοδότησης
Η υπόθεση Korea Zinc είναι πιο σύνθετη και, ακριβώς γι’ αυτό, αποκαλυπτική. Η προβλεπόμενη δομή δημιουργεί απο 15 Δεκεμβρίου 2025, μια κοινοπραξία υπό αμερικανική κρατική ηγεσία και στρατηγικούς επενδυτές, η οποία θα συγκεντρώσει περίπου 1,94 δις.δολάρια για να αποκτήσει 2,21 εκατομμύρια νέες μετοχές της Korea Zinc, δηλαδή περίπου 10,59% της εταιρείας. Στο σχήμα αυτό το Υπουργείο Πολέμου προβλέπεται να συνεισφέρει 1,4 δις.δολάρια, Αμερικανοί στρατηγικοί επενδυτές 450 εκατ. και η Korea Zinc 90 εκατ.
Το δεύτερο επίπεδο αφορά την κατασκευή του τεράστιου μεταλλουργικού συγκροτήματος Crucible Metals στο Τενεσί. Προβλέπονται δάνεια περίπου 4,7 δις.δολαρίων, επιχορήγηση CHIPS 210 εκατ.δολαρίων και συνολική χρηματοδοτική διάρθρωση άνω των 7,4 δις.δολαρίων. Η μονάδα προορίζεται να παράγει γάλλιο, γερμάνιο, αντιμόνιο, βισμούθιο, ίνδιο, τελλούριο και άλλα κρίσιμα μέταλλα. Δεν πρόκειται μόνο για αγορά μετοχών της κορεατικής εταιρείας. Πρόκειται για αμερικανική μεταφορά και εγκατάσταση μεταλλουργικής ικανότητας στρατηγικού επιπέδου.
•Vulcan Elements — μετοχική συμμετοχή και δάνειο για μαγνήτες
Για τη Vulcan Elements, το Υπουργείο Εμπορίου υπέγραψε προκαταρκτική, μη δεσμευτική επιστολή πρόθεσης για 50 εκατ.δολάρια σε κίνητρα CHIPS, με αντάλλαγμα μετοχική θέση ίσης αξίας στην εταιρεία, στις 21 Νοεμβρίου 2025. Η Vulcan στοχεύει σε παραγωγή έως 10.000 τόνων υλικού μαγνητών NdFeB, κρίσιμων για αεροσκάφη, drones, υποβρύχια, ηλεκτροκινητήρες, ρομποτική και εξοπλισμό κατασκευής ημιαγωγών
Παράλληλα, το Γραφείο Στρατηγικού Κεφαλαίου του Υπουργείου Πολέμου χορήγησε υπό όρους δανειακή δέσμευση 620 εκατ.δολαρίων στη Vulcan. Το κράτος λαμβάνει και warrants, αλλά η δανειακή χρηματοδότηση δεν εκταμιεύεται έως ότου εκπληρωθούν οι τεχνικοί, οικονομικοί και νομικοί όροι κλεισίματος. Το σημαντικό είναι ότι η Ουάσιγκτον χρηματοδοτεί πλέον τους μαγνήτες ως υποδομή εθνικής ασφάλειας, όχι ως απλή εμπορική αγορά.
•ReElement Technologies — μικρότερο ποσό, ίδια στρατηγική
Η ReElement Technologies συνδέεται με το ίδιο πρόγραμμα μαγνητών. Το Υπουργείο Πολέμου ανακοίνωσε, στις 3 Νοεμβρίου 2025, υπό όρους δάνειο 80 εκατ.δολαρίων, συμπληρωματικό προς τα 620 εκατ. της Vulcan. Οι δύο εταιρείες υπολογίζεται ότι θα μπορούν να παράγουν από κοινού έως 10.000 τόνους υλικού NdFeB τα επόμενα χρόνια.
Η συμμετοχή του κράτους δεν παίρνει εδώ τη μορφή άμεσης αγοράς κοινών μετοχών. Παίρνει τη μορφή δανείου με warrants, δηλαδή δικαίωμα μελλοντικής αγοράς μετοχών σε προσυμφωνημένους όρους. Πρόκειται για οιονεί μετοχική συμμετοχή. Η κυβέρνηση κρατά ανοδική έκθεση στην αξία της εταιρείας και, ταυτόχρονα, εξασφαλίζει ότι η χρηματοδότηση θα υπηρετεί την εγχώρια παραγωγή μαγνητών.
•ATALCO — αλουμίνα και γάλλιο υπό δημόσια προστασία
Η Atlantic Alumina, γνωστή ως ATALCO, έλαβε 150 εκατ.δολάρια σε προνομιούχο μετοχικό κεφάλαιο από το πρόγραμμα Industrial Base Analysis and Sustainment του Υπουργείου Πολέμου, στις 12 Ιανουαρίου 2026. Ο ιδιωτικός εταίρος Pinnacle, μέσω της Concord Resources, τοποθέτησε πάνω από 300 εκατ.δολάρια. Το πακέτο παρουσιάστηκε ως στρατηγική συνεργασία τουλάχιστον 450 εκατ.δολαρίων.
Η μονάδα στη Λουιζιάνα είναι η μόνη ενεργή μονάδα παραγωγής αλουμίνας στις ΗΠΑ. Το σχέδιο προβλέπει επαναφορά της παραγωγής σε πλήρη δυναμικότητα και δημιουργία μεγάλης κλίμακας κυκλώματος πρωτογενούς παραγωγής γαλλίου, με προοπτική άνω του ενός εκατομμυρίου τόνων αλουμίνας και έως 50 τόνων γαλλίου ετησίως. Εδώ το κράτος δεν σώζει απλώς ένα εργοστάσιο. Χτίζει εγχώρια πρόσβαση σε ένα υλικό απαραίτητο για αεροδιαστημική, άμυνα και ημιαγωγούς.
•Syrah Resources — γραφίτης στη Μοζαμβίκη, επεξεργασία στη Λουιζιάνα
Η DFC ανακοίνωσε τον Μάρτιο του 2026 μια μη δεσμευτική πρόταση για τη Syrah Resources, εταιρεία που ελέγχει το κοίτασμα γραφίτη Balama στη Μοζαμβίκη και μονάδα επεξεργασίας ανόδων στο Vidalia της Λουιζιάνα. Η δομή προβλέπει μετατροπή μέρους του υφιστάμενου δανείου της DFC σε κοινές μετοχές, μεταφορά του υπολοίπου σε μετατρέψιμο δάνειο, νέα ρευστότητα για το Balama και warrants για πρόσθετη συμμετοχή.
Δημοσιεύματα που βασίστηκαν στους όρους της πρότασης ανέφεραν μετατροπή δανείου 31 εκατ.δολαρίων σε περίπου 20% της εταιρείας. Η ίδια η DFC, όμως, περιέγραψε τη συναλλαγή ως μη δεσμευτική και εξαρτώμενη από έλεγχο, διαπραγμάτευση εγγράφων και εγκρίσεις. Άρα δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως τελειωμένη αγορά 20%, αλλά ως μία από τις πιο καθαρές ενδείξεις ότι η αμερικανική αναπτυξιακή τράπεζα μετατρέπεται σε όχημα κρατικής ιδιοκτησίας επί των παγκόσμιων αλυσίδων ορυκτών.
Β. Ημιαγωγοί και τεχνολογική κυριαρχία
•Intel — η κρατική είσοδος στην καρδιά της αμερικανικής βιομηχανίας τσιπ
Στις 22 Αυγούστου 2025, η αμερικανική κυβέρνηση συμφώνησε να επενδύσει 8,9 δις. Δολάρια στην Intel, λαμβάνοντας 433,3 εκατομμύρια νέες κοινές μετοχές στην τιμή των 20,47 δολαρίων ανά μετοχή. Η συμμετοχή αντιστοιχεί περίπου στο 9,9% της εταιρείας. Από το ποσό αυτό, 5,7 δις. Προέρχονταν από μη εκταμιευμένες επιχορηγήσεις CHIPS και 3,2 δις. Από το πρόγραμμα Secure Enclave.
Η συμφωνία περιλαμβάνει επίσης warrant πενταετούς διάρκειας για πρόσθετο ποσοστό έως 5%, εφόσον η Intel πάψει να διατηρεί τον έλεγχο της δραστηριότητας foundry. Τυπικά, η κυβέρνηση δεν έλαβε θέση στο διοικητικό συμβούλιο και δηλώνει παθητικός μέτοχος. Στην ουσία όμως, η κυβέρνηση των ΗΠΑ έγινε σχεδόν 10% ιδιοκτήτρια της εταιρείας που θεωρείται βασικό όχημα επαναφοράς της προηγμένης κατασκευής μικροτσίπ στην αμερικανική επικράτεια.
•xLight — το στοίχημα να σπάσει το ευρωπαϊκό μονοπώλιο της λιθογραφίας
Η xLight αναπτύσσει πηγή φωτός ελεύθερων ηλεκτρονίων για λιθογραφία EUV, δηλαδή μια τεχνολογική προσέγγιση που θα μπορούσε να αμφισβητήσει τη σημερινή εξάρτηση της παγκόσμιας αγοράς από την ASML. Τον Δεκέμβριο του 2025, το Υπουργείο Εμπορίου υπέγραψε μη δεσμευτική επιστολή πρόθεσης για έως 150 εκατ.δολάρια, συνδεδεμένα με μετοχική συμμετοχή αδιευκρίνιστου μεγέθους.
Στις 2 Ιουνίου 2026, η αρχική πρόθεση εξελίχθηκε σε τελικό award 150 εκατ.δολαρίων για κατασκευή και επίδειξη πρωτοτύπου free-electron laser. Το τελικό δελτίο Τύπου επιβεβαιώνει τη χρηματοδότηση, αλλά δεν δημοσιοποιεί την τελική έκταση της μετοχικής θέσης. Αυτή η σιωπή δεν μειώνει τη σημασία της συμφωνίας, το κράτος βάζει κεφάλαιο σε μια προσπάθεια να αποκτήσει τεχνοογική αυτονομία στο πιο κρίσιμο στάδιο παραγωγής προηγμένων chips.
Γ. Πύραυλοι, πυρηνική ενέργεια και χάλυβας
•L3Harris Missile Solutions — η κυβέρνηση χρηματοδοτεί το «οπλοστάσιο»
Στις 23 Απριλίου 2026, η L3Harris ολοκλήρωσε επένδυση 1 δις.δολαρίων από το Υπουργείο Πολέμου στη νέα δραστηριότητα Missile Solutions. Η τοποθέτηση έγινε μέσω μετατρέψιμου προνομιούχου τίτλου, ο οποίος θα μετατραπεί σε κοινό μετοχικό κεφάλαιο εφόσον πραγματοποιηθεί η προγραμματισμένη εισαγωγή της δραστηριότητας στο χρηματιστήριο. Το κράτος λαμβάνει επίσης warrants.
Τα χρήματα κατευθύνονται σε επέκταση και εκσυγχρονισμό παραγωγικών εγκαταστάσεων για κινητήρες στερεού καυσίμου και κρίσιμα πυραυλικά προγράμματα όπως PAC-3, THAAD, Tomahawk και Standard Missile. Η L3Harris διατηρεί ποσοστό άνω του 80% στη νέα εταιρεία. Η κρατική λογική είναι ωμή. Η παραγωγή πυραύλων δεν μπορεί να αφεθεί στις διακυμάνσεις της χρηματιστηριακής αγοράς, όταν η Ουάσιγκτον προετοιμάζεται για μακρόχρονο ανταγωνισμό εξοπλισμών.
•Westinghouse — το κράτος δεν αγοράζει σήμερα, αλλά κρατά το δικαίωμα να γίνει μέτοχος αύριο
Η συμφωνία με τη Westinghouse, την Cameco και την Brookfield, 28 Οκτωβρίου, είναι από τις πιο φιλόδοξες. Η κυβέρνηση δεσμεύθηκε να οργανώσει χρηματοδότηση και να επιταχύνει άδειες και εγκρίσεις για νέους πυρηνικούς αντιδραστήρες συνολικής αξίας τουλάχιστον 80 δις.δολαρίων στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Εάν η κυβέρνηση λάβει τελική επενδυτική απόφαση και υπογραφούν οριστικές συμφωνίες για έργα τουλάχιστον 80 δις.δολαρίων, αποκτά δικαίωμα στο 20% των διανομών μετρητών της Westinghouse πάνω από το όριο των 17,5 δις. Δολαρίων. Εάν έως τον Ιανουάριο του 2029 η Westinghouse αποτιμάται για εισαγωγή στο χρηματιστήριο σε τουλάχιστον 30 δις.δολάρια, η κυβέρνηση μπορεί να απαιτήσει IPO και να μετατρέψει το δικαίωμα αυτό σε warrant πενταετούς διάρκειας για συμμετοχή που ισοδυναμεί με το 20% της δημόσιας αξίας πάνω από το όριο των 17,5 δις.δολαρίων.
Αυτή δεν είναι απλή κρατική ενίσχυση στην πυρηνική ενέργεια. Είναι προδιαγεγραμμένη συμμετοχή του Δημοσίου στην υπεραξία ενός ιδιωτικού πυρηνικού πρωταθλητή, με το κράτος να λειτουργεί ταυτόχρονα ως χρηματοδότης, επιταχυντής αδειών και δυνητικός μέτοχος.
•U.S. Steel — έλεγχος χωρίς οικονομική συμμετοχή
Η εξαγορά της U.S. Steel από τη Nippon Steel ολοκληρώθηκε τον Ιούνιο του 2025 με την αμερικανική κυβέρνηση να λαμβάνει μία μη οικονομική «golden share». Δεν πρόκειται για κανονική μετοχή που αποδίδει μέρισμα ή κέρδη. Είναι εργαλείο ελέγχου.
Η golden share δίνει στην κυβέρνηση δικαίωμα να ορίσει ανεξάρτητο μέλος του διοικητικού συμβουλίου και να ασκεί βέτο σε αποφάσεις όπως μεταφορά έδρας, περικοπή ή καθυστέρηση επενδύσεων, μεταφορά θέσεων εργασίας στο εξωτερικό, κλείσιμο ή αδρανοποίηση εργοστασίων και άλλες κρίσιμες εταιρικές κινήσεις. Το αμερικανικό κράτος δεν αγόρασε τον χάλυβα. Αλλά εξασφάλισε ότι κανείς δεν θα μπορεί να μετακινήσει την παραγωγική του βάση χωρίς πολιτική άδεια από την Ουάσιγκτον.
Δ. Κβαντική τεχνολογία — εννέα στοιχήματα σε μία εβδομάδα
Στις 21 Μαΐου 2026, το Υπουργείο Εμπορίου ανακοίνωσε εννέα επιστολές πρόθεσης για συνολική προτεινόμενη χρηματοδότηση 2,013 δις.δολαρίων. Σε κάθε περίπτωση, η κυβέρνηση προβλέπεται να λάβει μειοψηφική, μη ελέγχουσα μετοχική συμμετοχή. Πρόκειται για επιστολές πρόθεσης και προτεινόμενα κίνητρα, όχι για εννέα πλήρως εκταμιευμένες και οριστικά κλεισμένες αγορές μετοχών.
•GlobalFoundries
Προβλέπονται 375 εκατ.δολάρια για τη δημιουργία ασφαλούς εγχώριου quantum foundry, ικανού να υποστηρίξει πολλαπλές κβαντικές αρχιτεκτονικές: υπεραγώγιμα συστήματα, παγιδευμένα ιόντα, φωτονική τεχνολογία, τοπολογικά συστήματα και silicon spin.
•IBM
Προβλέπεται 1 δις.δολάρια για νέα θυγατρική quantum foundry, με αντικείμενο την παραγωγή superconducting wafers κβαντικής ποιότητας. Είναι η μεγαλύτερη μεμονωμένη δέσμευση του πακέτου.
•Atom Computing
Προβλέπονται 100 εκατ.δολάρια για κβαντικούς υπολογιστές ουδέτερων ατόμων, με στόχο τον έλεγχο και την αξιολόγηση δεκάδων χιλιάδων qubits.
•Diraq
Προβλέπονται έως 38 εκατ.δολάρια για quantum logic units και για ανάπτυξη αξιόπιστων arrays qubits τεχνολογίας silicon spin.
•D-Wave
Προβλέπονται 100 εκατ.δολάρια για εξέλιξη annealing και gate-model υπεραγώγιμων συστημάτων, με έμφαση σε αριθμό qubits, σφάλματα, συνοχή και προηγμένη συσκευασία.
•Infleqtion
Προβλέπονται 100 εκατ.δολάρια για ουδέτερα άτομα, οπτικά συστήματα υψηλής ισχύος, μεθόδους ανάγνωσης και μηχανισμούς διόρθωσης σφαλμάτων.
•PsiQuantum
Προβλέπονται 100 εκατ.δολάρια για φωτονικούς κβαντικούς υπολογιστές, ηλεκτρο-οπτικά υλικά, ανιχνευτές μονοφωτονίων και συσκευασία πολύ χαμηλών απωλειών.
•Quantinuum
Προβλέπονται 100 εκατ.δολάρια για trapped-ion συστήματα, ολοκληρωμένη φωτονική και αξιόπιστα οπτικά εξαρτήματα στις κρίσιμες συχνότητες λειτουργίας τους.
•Rigetti
Προβλέπονται έως 100 εκατ.δολάρια για υπεραγώγιμες αρχιτεκτονικές επόμενης γενιάς, με έμφαση στη μικροποίηση ηλεκτρονικών ανάγνωσης και στην ενσωμάτωση νέων κρυογονικών συστημάτων.
Το πολιτικό νόημα του κβαντικού χαρτοφυλακίου είναι σαφές. Η Ουάσιγκτον δεν επιλέγει έναν νικητή. Αγοράζει δικαιώματα και θέσεις σε όλες τις σοβαρές τεχνολογικές διαδρομές. Καλύπτει ουδέτερα άτομα, παγιδευμένα ιόντα, φωτονική, silicon spin και υπεραγώγιμα συστήματα. Αυτό είναι η λογική ενός κράτους που δεν θέλει να βρεθεί το 2035 εξαρτημένο από το ποια startup θα έχει επιβιώσει μόνη της στην αγορά.
Ε. Οι συμφωνίες-πλατφόρμες της DFC: το κράτος επενδύει και εκτός συνόρων
Orion Critical Minerals Consortium
Τον Οκτώβριο του 2025, η DFC συμμετείχε στο Orion Critical Minerals Consortium, επενδυτική πλατφόρμα που δημιουργήθηκε με την Orion Resource Partners και το κρατικό επενδυτικό σχήμα ADQ των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων. Το ανακοινωμένο μέγεθος της πλατφόρμας ανήλθε σε 1,8 δις.δολάρια. Η DFC δεν ανακοίνωσε το δικό της ακριβές ποσό, αλλά τοποθετήθηκε ως κρατικός εταίρος σε διεθνές όχημα που θα επενδύει σε ορυκτά κρίσιμης σημασίας σε αγορές επιλέξιμες για DFC.
Αυτό είναι η εξωτερική διάσταση του νέου αμερικανικού μοντέλου. Οι ΗΠΑ δεν επιδιώκουν μόνο να αναπτύξουν ορυχεία και εργοστάσια στο εσωτερικό τους. Χτίζουν επενδυτικά σχήματα με συμμάχους και κρατικά κεφάλαια τρίτων χωρών, ώστε να επηρεάζουν την παγκόσμια προσφορά πριν οι πρώτες ύλες φτάσουν στην κινεζική αγορά.
U.S.–Ukraine Reconstruction Investment Fund
Τον Σεπτέμβριο του 2025, η DFC ανακοίνωσε 75 εκατ.δολάρια σε μετοχικό κεφάλαιο εκκίνησης για το αμερικανο-ουκρανικό Ταμείο Ανασυγκρότησης. Η ουκρανική κυβέρνηση θα αντιστοιχούσε με άλλα 75 εκατ.δολάρια, δημιουργώντας αρχική βάση 150 εκατ. για επενδύσεις σε κρίσιμα ορυκτά, υδρογονάνθρακες και υποδομές.
Η συμφωνία αυτή δεν αφορά μία εταιρεία. Αφορά τον έλεγχο ενός μελλοντικού χαρτοφυλακίου ουκρανικών περιουσιακών στοιχείων και υποδομών. Με άλλα λόγια, η ανασυγκρότηση της Ουκρανίας δεν σχεδιάζεται μόνο ως βοήθεια. Σχεδιάζεται ως πεδίο όπου το αμερικανικό δημόσιο κεφάλαιο αποκτά προνομιακή πρόσβαση σε πρώτες ύλες, ενέργεια και στρατηγικά έργα.
Οι μη δημοσιοποιημένες συμφωνίες
Το αρχικό σύνολο των συμφωνιών περιλάμβανε και θέσεις της DFC σε τομείς όπως υγεία και υποδομές, για τις οποίες τα ονόματα των εταιρειών και οι όροι δεν είχαν δημοσιοποιηθεί. Η σημερινή καταγραφή του CFR επιβεβαιώνει ότι η DFC έχει πλέον έξι μετοχικές ή οιονεί μετοχικές συναλλαγές σε κρίσιμα ορυκτά, ενέργεια και υποδομές, αλλά η πλήρης δημόσια αποτύπωση όλων των εταιρικών ονομάτων και όρων παραμένει ελλιπής.
Αυτό δεν είναι δευτερεύουσα λεπτομέρεια. Σε ένα σύστημα όπου η κρατική ισχύς μετατρέπεται σε επενδυτική ισχύ, η αδιαφάνεια των όρων δεν είναι τεχνικό πρόβλημα. Είναι μέρος της ισχύος. Το κράτος μπορεί να κινείται ως επενδυτής, χωρίς να δημοσιοποιεί πάντοτε το ακριβές τίμημα, τη μελλοντική συμμετοχή ή τα πολιτικά ανταλλάγματα.
Είναι ασφαλές να πούμε οτι το αμερικανικό κράτος δεν ρυθμίζει πια μόνο την αγορά, την κατέχει επιλεκτικά. Από τη MP Materials μέχρι την Intel, από το Thacker Pass μέχρι τους πυραυλοκινητήρες της L3Harris, από την Korea Zinc μέχρι τη Westinghouse και τα εννέα κβαντικά στοιχήματα, διαμορφώνεται μια νέα αρχιτεκτονική ισχύος. Η Κίνα έδειξε στις Ηνωμένες Πολιτείες ότι οι κρίσιμες αλυσίδες εφοδιασμού δεν αφήνονται στην τύχη των αγορών. Η Ρωσία υπενθύμισε ότι ενέργεια, μέταλλα, υποδομές και αμυντική βιομηχανία είναι πεδία κυριαρχίας. Η Αμερική προσθέτει σε αυτά το ισχυρότερο χρηματοπιστωτικό σύστημα του κόσμου. Δεν εγκαταλείπει τις ιδιωτικές επιχειρήσεις. Τις κρατά ιδιωτικές, αλλά τις δένει με δημόσιο κεφάλαιο, κρατικές εγγυήσεις, ομοσπονδιακά δάνεια, συμβάσεις παραγωγής, δικαιώματα μετοχικής συμμετοχής και πολιτικό έλεγχο. Αυτός είναι ο αμερικανικός κρατικός καπιταλισμός του 21ου αιώνα. Όχι κρατικά εργοστάσια παντού, αλλά κράτος παρόν ακριβώς εκεί όπου παράγονται οι κρίσιμες μορφές ισχύος.
Είναι σχεδόν ένα εμπειρικό σημείο καμπής. Δείχνει ότι η ισχύς δεν εξαρτάται μόνο από το πόσους πόρους έχει ένα κράτος, αλλά από το αν ελέγχει τους μηχανισμούς που μετατρέπουν αυτούς τους πόρους σε πραγματική στρατιωτική, τεχνολογική και γεωπολιτική επίδραση.
Οι συμφωνίες Intel, MP Materials, L3Harris και το κβαντικό πακέτο δείχνουν ένα κοινό μοτίβο. Το κράτος δεν δίνει πλέον μόνο επιδότηση. Μπαίνει στο κεφάλαιο, αποκτά warrants, εγγυάται τιμές, κλείνει συμβόλαια απορρόφησης παραγωγής και χρηματοδοτεί παραγωγική επέκταση σε κρίσιμους κόμβους. Η Intel συνδύασε δημόσια χρηματοδότηση με κρατική συμμετοχή 9,9%, η MP Materials μετοχική θέση με εγγύηση τιμών και δεκαετές offtake, ενώ η L3Harris έλαβε κρατική μετατρέψιμη συμμετοχή για αύξηση της παραγωγής πυραυλικών συστημάτων.
Τι αλλαγές μπορεί να επιφέρει η νέα πολιτική των Η.Π.Α στις θεωρείες Ισχύος;
Nye: από τους πόρους στα αποτελέσματα
Ο Nye ορίζει την conversion power ως την ικανότητα μετατροπής δυνητικών πόρων σε πραγματική επιρροή και σε αλλαγή της συμπεριφοράς άλλων δρώντων. Αυτό που βλέπουμε τώρα είναι μια έμπρακτη αναγνώριση ότι η κατοχή πόρων από μόνη της δεν αρκεί. Οι ΗΠΑ είχαν ήδη τεράστιο ΑΕΠ, παγκόσμιες αγορές κεφαλαίου, τεχνολογικές εταιρείες και στρατιωτική υπεροχή. Είχαν όμως κενά μετατροπής: εξάρτηση από ασιατική παραγωγή chips, κινεζική επεξεργασία σπάνιων γαιών, αδύναμες γραμμές πυραυλικών κινητήρων, μεγάλα χρονικά κενά μεταξύ παραγγελίας και παραγωγής.
Η κρατική μετοχική παρέμβαση λειτουργεί ως μείωση των απωλειών μετατροπής. Μειώνει τον χρόνο, την αβεβαιότητα, τον επενδυτικό κίνδυνο και την πιθανότητα να εγκαταλείψει ο ιδιώτης επενδυτής ένα κρίσιμο έργο επειδή δεν είναι αρκετά κερδοφόρο βραχυπρόθεσμα.
Mearsheimer: από τη λανθάνουσα στη στρατιωτική ισχύ
Στον Mearsheimer, η λανθάνουσα ισχύς προέρχεται κυρίως από τον πλούτο και τον πληθυσμό, αλλά δεν ταυτίζεται με τη στρατιωτική ισχύ. Ανάμεσα στα δύο βρίσκεται η κρατική και βιομηχανική ικανότητα μετατροπής πλούτου σε ένοπλη ισχύ.
Αυτό ακριβώς είναι το νόημα της MP Materials και της L3Harris. Το λίθιο, οι σπάνιες γαίες, οι μαγνήτες, οι ημιαγωγοί και οι κινητήρες στερεού καυσίμου δεν είναι «οικονομικά» αγαθά που απλώς αργότερα ίσως αξιοποιηθούν στρατιωτικά. Είναι οι πρώτες ύλες και οι ενδιάμεσοι κρίκοι της μελλοντικής στρατιωτικής ισχύος. Η νέα αμερικανική πολιτική μετατρέπει την εξίσωση του Mearsheimer από:
Πλούτος → στρατός
Σε:
Πλούτος → κρατικά ελεγχόμενη βιομηχανική αλυσίδα → μαζική παραγωγή → αντοχή σε πόλεμο φθοράς → στρατιωτική ισχύς.
Η διαφορά είναι τεράστια. Ένα κράτος μπορεί να ξοδεύει περισσότερο στην άμυνα, αλλά αν δεν έχει μαγνήτες, προωθητικά συστήματα, chip foundries, πυρομαχικά και ασφαλή εφοδιαστική αλυσίδα, η αμυντική δαπάνη του έχει χαμηλή μετατρεψιμότητα.
Baldwin: μεγαλύτερη αξιοπιστία, μεγαλύτερο πεδίο, αλλά και μεγαλύτερο κόστος
Ο Baldwin μας βοηθά να δούμε την ισχύ όχι ως γενική ιδιότητα, αλλά ως σχέση με συγκεκριμένο πεδίο, αποδέκτη, βάρος, αξιοπιστία και κόστος.
Η κρατική συμμετοχή αυξάνει το πεδίο της αμερικανικής επιρροής, επειδή ενώνει οικονομία, άμυνα, τεχνολογία και εξωτερική πολιτική, την αξιοπιστία, επειδή μια εταιρεία με κρατικό μέτοχο και δεκαετές offtake έχει πολύ μικρότερο κίνδυνο εγκατάλειψης, τη διάρκεια, επειδή η επιρροή δεν περιορίζεται σε μία επιδότηση αλλά ενσωματώνεται σε συμβάσεις, warrants και μελλοντικά δικαιώματα, τον αριθμό των δρώντων που επηρεάζονται: προμηθευτές, σύμμαχοι, επενδυτές, ξένες κυβερνήσεις, ανταγωνιστές. Όμως αυξάνει και το κόστος. Η ζημία από μια αποτυχημένη επένδυση δεν βαραίνει πλέον μόνο μια εταιρεία ή ένα fund. Μπορεί να βαραίνει τον κρατικό προϋπολογισμό, άρα την κοινωνία. Η δύναμη γίνεται πιο αξιόπιστη, αλλά και πιο πολιτικά εκτεθειμένη.
Strange: συγχώνευση χρηματοοικονομικής, παραγωγικής και ασφαλείας ισχύος
Η Susan Strange έβλεπε τη δομική ισχύ μέσα από τέσσερις δομές: ασφάλεια, παραγωγή, χρηματοδότηση και γνώση. Η νέα αμερικανική πολιτική ενώνει και τις τέσσερις ταυτόχρονα.
Η Intel συνδέει τη χρηματοδότηση με την παραγωγή chips και την εθνική ασφάλεια. Η MP Materials συνδέει ορυχεία, τιμές, μαγνήτες, αμυντικές προμήθειες και ιδιωτική χρηματοδότηση. Η κβαντική πολιτική συνδέει κρατικό κεφάλαιο, γνώση, βιομηχανική παραγωγή και στρατιωτική εφαρμογή. Το αποτέλεσμα είναι ότι η Ουάσιγκτον δεν επιδιώκει απλώς να επηρεάσει μεμονωμένες εταιρείες. Προσπαθεί να αναδομήσει το περιβάλλον μέσα στο οποίο εταιρείες, αγορές και σύμμαχοι θα πρέπει να λειτουργούν.
Αυτό είναι δομική ισχύς. Η δυνατότητα δηλαδή να καθορίζεις όχι μόνο τις αποφάσεις των άλλων, αλλά το πεδίο των επιλογών που έχουν διαθέσιμες.
Farrell–Newman: από την εξάρτηση στον έλεγχο κόμβων
Η θεωρία της weaponized interdependence δείχνει ότι η ισχύς βρίσκεται σε κομβικά δίκτυα: χρηματοπιστωτικά, τεχνολογικά, εφοδιαστικά, πληροφοριακά. Όποιος ελέγχει έναν κρίσιμο κόμβο μπορεί να αποκτήσει δυνατότητα παρακολούθησης, αποκλεισμού ή εξαναγκασμού.
Η νέα πολιτική των ΗΠΑ προσπαθεί να κάνει δύο πράγματα ταυτόχρονα. Να περιορίσει την αμερικανική έκθεση σε ξένους κόμβους, κυρίως κινεζικούς. Να μετατρέψει τις αμερικανικές ή συμμαχικές αλυσίδες σε νέους κόμβους παγκόσμιας εξάρτησης.
Δεν αρκεί να υπάρχει ένα ορυχείο στις ΗΠΑ. Πρέπει να υπάρχει επεξεργασία, μεταλλουργία, παραγωγή μαγνητών, μεταποίηση, βιομηχανικός πελάτης, χρηματοδότηση και κρατική ζήτηση. Η κυριαρχία βρίσκεται στην αλυσίδα, όχι στην πρώτη ύλη. Γι’ αυτό η πραγματική μονάδα ανάλυσης δεν είναι πια μόνο η εταιρεία ή το κράτος. Είναι η κάθετη αλυσίδα μετατροπής.
Barnett–Duvall: και οι τέσσερις μορφές ισχύος σε ένα σχήμα
Η νέα πολιτική των Η.Π.Α συνδυάζει και τις τέσσερις μορφές ισχύος των Barnett και Duvall. Η καταναγκαστική ισχύς εμφανίζεται όταν το κράτος μπορεί να περιορίσει εξαγωγές, πρόσβαση σε υλικά ή τεχνολογία. Η θεσμική ισχύς εμφανίζεται μέσω του CHIPS Act, της DFC, των κρατικών δανείων, των όρων επιλεξιμότητας και των δημόσιων προμηθειών. Η δομική ισχύς εμφανίζεται όταν εταιρείες, σύμμαχοι και αγορές τοποθετούνται σε νέες σχέσεις εξάρτησης από αμερικανικούς κόμβους χρηματοδότησης και παραγωγής. Η παραγωγική ισχύς εμφανίζεται όταν ο λόγος περί «εθνικής ασφάλειας», «κρίσιμων ορυκτών», «τεχνολογικής κυριαρχίας» και «ανθεκτικότητας» μετασχηματίζει το τι θεωρείται επιτρεπτή κρατική παρέμβαση.
Άρα η αλλαγή δεν είναι μόνο οικονομική. Είναι και ιδεολογική. Η αμερικανική ελίτ μετακινεί το όριο του επιτρεπτού, από το «το κράτος δεν πρέπει να διαλέγει νικητές» στο «το κράτος οφείλει να εξασφαλίζει νικητές εκεί όπου κρίνεται η εθνική επιβίωση».
Η μεγαλύτερη θεωρητική μεταβολή είναι ότι πλέον δεν αρκεί να μετράς την άμυνα ως ποσοστό του ΑΕΠ ή τη βιομηχανία ως ποσοστό προστιθέμενης αξίας. Πρέπει να μετράς και το πόσο βαθιά μπορεί ένα κράτος να διεισδύει στην αλυσίδα μετατροπής.
Χρηματοδότηση → τεχνολογία → παραγωγή → εφοδιασμός → στρατιωτική διαθεσιμότητα → γεωπολιτική επιρροή.
Η μετοχική συμμετοχή του κράτους είναι ισχύς μόνο όταν συνδυάζεται με κρατική ικανότητα, παραγωγική βάθυνση, τεχνολογική επάρκεια και ασφαλή δίκτυα προμήθειας. Η σύγχρονη ισχύς δεν είναι πλέον μόνο η κατοχή πόρων ούτε μόνο η δυνατότητα εξαναγκασμού ενός αντιπάλου. Είναι η δυνατότητα ενός κράτους να οργανώνει αγορές, εταιρείες, κεφάλαια, τεχνολογίες και εφοδιαστικές αλυσίδες έτσι ώστε, όταν έρθει η κρίση, η οικονομική του βάση να μετατρέπεται γρήγορα σε πολιτική και στρατιωτική δράση.
Με μία φράση θα λέγαμε οτι το μέλλον της ισχύος δεν ανήκει απλώς στα κράτη που έχουν περισσότερους πόρους, αλλά σε εκείνα που ελέγχουν καλύτερα την αρχιτεκτονική μετατροπής των πόρων τους σε αποτέλεσμα.
Η αμερικανική στροφή είναι ακριβώς αυτό. Η μετάβαση από την οικονομία της αγοράς ως πηγή ισχύος, στην αγορά ως μηχανισμό οργανωμένης κρατικής ισχύος.
Η μεγάλη μεταβολή: όχι απλώς κρατική παρέμβαση, αλλά νέο αμερικανικό μοντέλο ισχύος
Οι επιμέρους συμφωνίες, η Intel, η MP Materials, η L3Harris, η Westinghouse, οι κβαντικές εταιρείες, ο γραφίτης, το λίθιο, οι σπάνιες γαίες και ο χάλυβας— δεν είναι αποσπασματικές κινήσεις. Δεν αποτελούν απλώς έναν ακόμη κύκλο επιδοτήσεων ή μια προσωρινή αντίδραση στην Κίνα. Αποτελούν αλλαγή οικονομικού δόγματος.
Για δεκαετίες, η αμερικανική ισχύς στηριζόταν στην πεποίθηση ότι η ελεύθερη αγορά, οι ιδιωτικές εταιρείες και οι παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού θα παρήγαν σχεδόν αυτόματα στρατηγική υπεροχή. Το κράτος μπορούσε να προστατεύει την ιδιοκτησία, να εγγυάται το δολάριο, να διατηρεί το ναυτικό του και να παρεμβαίνει μόνο όταν εμφανιζόταν μια κρίση. Η νέα πραγματικότητα είναι διαφορετική.
Η Ουάσιγκτον αναγνωρίζει ότι μια χώρα μπορεί να έχει τεράστιο ΑΕΠ, ισχυρές τράπεζες, κορυφαία πανεπιστήμια και μεγάλες τεχνολογικές εταιρείες, αλλά να παραμένει ευάλωτη εάν δεν ελέγχει τους κρίσιμους ενδιάμεσους κρίκους. Την επεξεργασία σπάνιων γαιών, τη μεταλλουργία, τα υλικά για ημιαγωγούς, τους μαγνήτες, τους πυραυλοκινητήρες, τις γραμμές παραγωγής πυρομαχικών, τις μπαταρίες, τα δίκτυα ενέργειας και τις τεχνολογίες επόμενης γενιάς. Με άλλα λόγια, η Ουάσιγκτον ανακάλυψε ξανά ότι ο πλούτος δεν μετατρέπεται αυτόματα σε ισχύ.
Χρειάζεται βιομηχανική αρχιτεκτονική. Χρειάζεται κρατική κατεύθυνση. Χρειάζεται έλεγχος πάνω στους μηχανισμούς που μετατρέπουν το κεφάλαιο σε παραγωγή, την παραγωγή σε στρατιωτική δυνατότητα και τη στρατιωτική δυνατότητα σε γεωπολιτική επιρροή. Η Αμερική δανείζεται οπως έχουμε ξαναπεί από την Κίνα τη μέθοδο. Το πλησιέστερο παράδειγμα δεν είναι η παλιά δυτική σοσιαλδημοκρατία ούτε ο κρατισμός της μεταπολεμικής Ευρώπης. Είναι η Κίνα. Το Πεκίνο εδώ και δεκαετίες αντιμετωπίζει τους ημιαγωγούς, τις μπαταρίες, τις σπάνιες γαίες, τα δίκτυα τηλεπικοινωνιών, τη ναυπηγική, την τεχνητή νοημοσύνη και την προηγμένη βιομηχανία ως εθνικά έργα. Δεν αφήνει την αγορά να αποφασίσει μόνη της ποιοι κλάδοι θα επιβιώσουν. Χρησιμοποιεί κρατικές τράπεζες, επιδοτήσεις, δημόσιες παραγγελίες, επενδυτικά ταμεία, προστασία της εγχώριας αγοράς και κατευθυνόμενο ιδιωτικό κεφάλαιο.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν αντιγράφουν πλήρως αυτό το μοντέλο. Δεν διαθέτουν κομματικό κράτος που ελέγχει άμεσα κάθε μεγάλο όμιλο ούτε χρειάζονται να κρατικοποιήσουν τις επιχειρήσεις. Αντιγράφουν όμως την ουσία της μεθόδου: το κράτος αποφασίζει ποιοι τομείς είναι κρίσιμοι, αναλαμβάνει μέρος του επενδυτικού κινδύνου, εγγυάται ζήτηση, προστατεύει τις στρατηγικές εταιρείες από την καθαρά χρηματιστηριακή λογική και αποκτά δικαιώματα πάνω στη μελλοντική τους αξία. Η διαφορά είναι ότι η αμερικανική εκδοχή λειτουργεί μέσα από την Wall Street. Αντί για κρατικές εταιρείες, χρησιμοποιεί εισηγμένους ομίλους. Αντί για άμεση κρατική διοίκηση, χρησιμοποιεί warrants, προνομιούχες μετοχές, επιχορηγήσεις με όρους, κρατικές εγγυήσεις, συμβόλαια προμήθειας και ειδικά δικαιώματα ελέγχου. Αντί να καταργεί την αγορά, την μετατρέπει σε εργαλείο εθνικής στρατηγικής.
Από τη Ρωσία δανείζεται τη λογική της κυριαρχίας. Η αμερικανική πολιτική μοιάζει περισσότερο με την Κίνα ως προς τα εργαλεία. Μοιάζει όμως με τη Ρωσία ως προς τη βασική πολιτική ιδέα. Η ιδέα αυτή είναι ότι υπάρχουν τομείς που δεν μπορούν να αφεθούν στη λογική της αγοράς, στις αποφάσεις ξένων επενδυτών ή στην αναζήτηση βραχυπρόθεσμου κέρδους. Ενέργεια, μέταλλα, βαριά βιομηχανία, αμυντική παραγωγή, μεταφορές, υποδομές και κρίσιμη τεχνολογία είναι πεδία κυριαρχίας. Όταν διακυβεύονται αυτά, το κράτος διατηρεί το δικαίωμα να παρέμβει. Η U.S. Steel είναι το χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η Ουάσιγκτον δεν χρειάστηκε να αγοράσει τη χαλυβουργία. Αρκούσε να εξασφαλίσει δικαιώματα που περιορίζουν τη δυνατότητα μεταφοράς παραγωγής, κλεισίματος εγκαταστάσεων ή αλλαγής κρίσιμων εταιρικών αποφάσεων χωρίς αμερικανική πολιτική συναίνεση. Αυτό είναι έλεγχος χωρίς εθνικοποίηση. Είναι μια μορφή κρατικής κυριαρχίας που δεν απαιτεί η κυβέρνηση να διοικεί το εργοστάσιο καθημερινά. Αρκεί να έχει τη δύναμη να μπλοκάρει αποφάσεις που θεωρεί αντίθετες προς την εθνική ασφάλεια. Ο νέος αμερικανικός τύπος κρατικού καπιταλισμού.
Η Αμερική δεν κινείται προς ένα κινεζικό ή ρωσικό μοντέλο με την παραδοσιακή έννοια. Δημιουργεί ένα δικό της υβρίδιο. Το κράτος διατηρεί τις ιδιωτικές επιχειρήσεις, αλλά παύει να είναι ουδέτερο απέναντί τους. Επιλέγει στρατηγικούς κλάδους. Χρηματοδοτεί τις κρίσιμες υποδομές. Αποκτά δικαιώματα επί της μελλοντικής αξίας. Επιβάλλει όρους παραγωγής και γεωγραφικής εγκατάστασης. Εγγυάται αγοραστές και τιμές. Συνδέει τις εταιρείες με το Πεντάγωνο, το υπουργείο Εμπορίου, το υπουργείο Ενέργειας, τη DFC και τους μεγάλους χρηματοπιστωτικούς ομίλους. Το αποτέλεσμα δεν είναι απλώς «περισσότερο κράτος». Είναι ένα σύστημα στο οποίο η οικονομική ισχύς, η χρηματοπιστωτική ισχύς, η τεχνολογική ισχύς και η στρατιωτική ισχύς συγχωνεύονται σε ένα ενιαίο στρατηγικό πλέγμα.
Η κυβέρνηση δεν χρειάζεται να ελέγχει κάθε εταιρεία. Αρκεί να βρίσκεται στους κρίσιμους κόμβους. Εκεί όπου παράγονται οι πρώτες ύλες, εκεί όπου γίνεται η επεξεργασία, εκεί όπου χρηματοδοτείται η παραγωγή, εκεί όπου συνάπτονται οι κρατικές συμβάσεις και εκεί όπου η τεχνολογία μετατρέπεται σε στρατιωτική δυνατότητα.
Τι σημαίνει αυτό για την Ευρώπη;
Η Ευρώπη θα βρεθεί μπροστά σε ένα δύσκολο δίλημμα. Από τη μία πλευρά, θα θελήσει να ενταχθεί στις αμερικανικές αλυσίδες παραγωγής, χρηματοδότησης και ασφάλειας. Οι ευρωπαϊκές εταιρείες χρειάζονται πρόσβαση στην αμερικανική αγορά, στις αμερικανικές τεχνολογίες, στις αμερικανικές στρατιωτικές παραγγελίες και στις επενδυτικές δυνατότητες που ανοίγονται γύρω από κρίσιμα ορυκτά, chips, άμυνα και ενέργεια. Από την άλλη πλευρά, κάθε βαθύτερη ενσωμάτωση σημαίνει ότι η Ευρώπη κινδυνεύει να γίνει συμπληρωματικό τμήμα μιας αμερικανικής βιομηχανικής στρατηγικής, αντί να αποκτήσει δική της αυτονομία. Σημάδια για το τελευταίο βλέπουμε ορατά πριν ακόμα γίνουν αισθητές όλες οι παραπάνω αλλαγές.
Το ζήτημα δεν είναι μόνο ποιος θα προμηθεύει όπλα ή chips. Είναι ποιος θα καθορίζει τα πρότυπα, ποιος θα ελέγχει τις χρηματοδοτήσεις, ποιος θα κρατά τα δικαιώματα επί των κρίσιμων τεχνολογιών και ποιος θα αποφασίζει πού εγκαθίστανται οι παραγωγικές μονάδες. Η Ευρώπη θα χρειαστεί να αποφασίσει αν θέλει να λειτουργεί ως αυτόνομο βιομηχανικό κέντρο ή ως ασφαλής αλλά εξαρτημένη προέκταση του αμερικανικού συστήματος.
Το κόστος και τα όρια της νέας πολιτικής των Η.Π.Α
Η νέα αυτή πολιτική δεν είναι χωρίς κινδύνους. Η κρατική συμμετοχή μπορεί να αυξήσει την παραγωγική ικανότητα, αλλά μπορεί επίσης να δημιουργήσει προστατευμένες επιχειρήσεις που επιβιώνουν μόνο χάρη σε επιδοτήσεις, πολιτικές διασυνδέσεις και κρατικές παραγγελίες. Μπορεί να μειώσει την εξάρτηση από την Κίνα, αλλά να αυξήσει το κόστος παραγωγής. Μπορεί να φέρει εργοστάσια εντός ΗΠΑ, αλλά να μη λύσει το πρόβλημα της έλλειψης εξειδικευμένου προσωπικού, τεχνικών, μηχανικών, μεταλλουργών και εργατικού δυναμικού. Μπορεί να χρηματοδοτήσει τεχνολογίες αιχμής, αλλά να μην εγγυηθεί ότι αυτές θα επικρατήσουν εμπορικά ή στρατιωτικά. Μπορεί να αυξήσει την αυτάρκεια, αλλά να επιταχύνει τη διαίρεση της παγκόσμιας οικονομίας σε ανταγωνιστικά μπλοκ.
Αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο κόστος. Η παγκοσμιοποίηση της φθηνής παραγωγής αντικαθίσταται σταδιακά από μια παγκοσμιοποίηση ασφαλείας, όπου η αποτελεσματικότητα υποχωρεί μπροστά στην ανθεκτικότητα και το χαμηλό κόστος μπροστά στην κυριαρχία.
Η πραγματική σημασία της στροφής
Η μεγαλύτερη αλλαγή δεν είναι ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες αγόρασαν μετοχές στην Intel ή ότι το Πεντάγωνο εγγυήθηκε τιμές για σπάνιες γαίες. Η μεγαλύτερη αλλαγή είναι ότι η αμερικανική πολιτική τάξη παραδέχθηκε πως η αγορά δεν αρκεί για να κερδηθεί ο ανταγωνισμός των μεγάλων δυνάμεων.
Στον 21ο αιώνα, η ισχύς δεν θα ανήκει μόνο σε εκείνον που έχει μεγαλύτερο ΑΕΠ, περισσότερα πανεπιστήμια ή ισχυρότερες τράπεζες. Θα ανήκει σε εκείνον που μπορεί να οργανώσει την αλυσίδα από το ορυχείο μέχρι το όπλο, από το εργαστήριο μέχρι το εργοστάσιο, από το κρατικό κεφάλαιο μέχρι την παγκόσμια αγορά. Η Ουάσιγκτον, σαφώς, δεν εγκαταλείπει τον καπιταλισμό. Τον μετατρέπει σε μηχανισμό γεωπολιτικής κινητοποίησης. Και αυτή η μεταβολή ίσως αποδειχθεί σημαντικότερη από κάθε μεμονωμένη συμφωνία που έχει υπογραφεί μέχρι σήμερα.
Τι σημαίνει η αμερικανική στροφή για την Ελλάδα
Για την Ελλάδα, η νέα αμερικανική πολιτική μπορεί να αποδειχθεί είτε μεγάλη ευκαιρία είτε νέα μορφή εξάρτησης. Η διαφορά θα κριθεί από ένα βασικό ερώτημα, η χώρα θα μείνει χώρος εγκατάστασης ή θα μετατραπεί σε παραγωγικό κόμβο μέσα στις νέες αλυσίδες ισχύος;
Η αμερικανική στροφή προς μετοχική συμμετοχή, κρατική χρηματοδότηση, εγγυημένη ζήτηση και πολιτικό έλεγχο στρατηγικών εταιρειών ευνοεί χώρες που διαθέτουν τρία πράγματα. Γεωγραφική θέση, βιομηχανικούς πυρήνες και πολιτική αξιοπιστία. Η Ελλάδα διαθέτει και τα τρία, αλλά όχι ακόμη στην έκταση που απαιτείται για να κεφαλαιοποιήσει πλήρως αυτή τη μεταβολή.
Η πρώτη και πιο άμεση συνέπεια αφορά την Άμυνα. Η Ελλάδα επί δεκαετίες ξόδευε και ξοδεύει μεγάλα ποσά για εισαγόμενα ολοκληρωμένα συστήματα, με πολύ περιορισμένη εγχώρια προστιθέμενη αξία. Το ίδιο το Υπουργείο Εθνικής Άμυνας αναγνώρισε ότι, μέχρι πρόσφατα, μόλις το 0,7% των αμυντικών δαπανών αφορούσε εγχώρια προϊόντα, υπηρεσίες ή τεχνολογίες, ενώ ο επίσημος στόχος είναι πλέον μέση ελληνική συμμετοχή 25% στην αλυσίδα αξίας των εξοπλιστικών προγραμμάτων. Το σημείο όπου η αμερικανική αλλαγή δημιουργεί ευκαιρία όμως ποιό είναι; Όταν η Ουάσιγκτον δεν αντιμετωπίζει πλέον την αμυντική βιομηχανία ως απλό ιδιωτικό προμηθευτή, αλλά ως τμήμα της εθνικής ισχύος της, θα αναζητά ασφαλείς συμμάχους που μπορούν να προσφέρουν παραγωγή, συντήρηση, επισκευές, υποσυστήματα, πυρομαχικά, ηλεκτρονικά, λογισμικό, ναυπηγικές δυνατότητες και επιμελητεία.
Για την Ελλάδα, το ζητούμενο δεν είναι να αποκτήσει απλώς μεγαλύτερο ποσοστό «συμμετοχής» στα εξοπλιστικά. Είναι να εξασφαλίσει διαρκείς ικανότητες, επισκευή και αναβάθμιση συστημάτων, παραγωγή ανταλλακτικών, δυνατότητα συντήρησης σε περίοδο κρίσης, δικαιώματα τεχνικής τεκμηρίωσης, εξαγωγή ελληνικών υποσυστημάτων και πρόσβαση σε αλυσίδες προμήθειας που δεν θα εξαφανίζονται μόλις παραδοθεί το αρχικό οπλικό πρόγραμμα.
Το κρίσιμο πολιτικό πέρασμα είναι από το «αγοράζω όπλα από συμμάχους». Στο «παράγω τμήμα της ισχύος που αγοράζω και μπορώ να τη διατηρώ όταν διακόπτονται οι εισαγωγές.»
Η γεωγραφική θέση της Ελλάδας την καθιστά χρήσιμη για τις νέες αλυσίδες ασφαλείας. Σύνδεση Βαλκανίων–Ανατολικής Μεσογείου, πρόσβαση προς Μαύρη Θάλασσα, θαλάσσιες οδοί, ενεργειακές υποδομές, λιμάνια και ναυπηγεία. Η Ελευσίνα δείχνει ότι η αμερικανική στρατηγική δεν βλέπει πλέον τις ελληνικές υποδομές μόνο ως εμπορικά περιουσιακά στοιχεία, αλλά και ως κρίκους μιας ευρύτερης γεωπολιτικής αλυσίδας. Η διαπραγματευτική αξία της Ελλάδας απέναντι στην Ουάσιγκτον δεν ισοδυναμεί όμως με αυτόματη πολιτική ή στρατιωτική εγγύηση σε κάθε ελληνοτουρκική κρίση. Αυτή είναι η κρίσιμη διάκριση. Η στρατηγική χρησιμότητα προσφέρει διαπραγματευτικό κεφάλαιο, αλλά δεν αντικαθιστά την εθνική αποτροπή ούτε την ανάγκη αυτόνομων ελληνικών παραγωγικών και στρατιωτικών δυνατοτήτων.
Παράλληλα, όσο περισσότερες κρίσιμες υποδομές συνδέονται με αμερικανικούς ή ευρωατλαντικούς σχεδιασμούς, τόσο περισσότερο η Ελλάδα μπορεί να αποκτά αξία σε περίπτωση περιφερειακής κρίσης αλλά και τόσο περισσότερο μπορεί να εκτίθεται σε πολιτική, οικονομική ή στρατιωτική πίεση. Η αναβάθμιση δεν είναι δωρεάν. Συνοδεύεται από αυξημένη γεωπολιτική έκθεση.
Η Ελλάδα δεν θα κινηθεί σε κενό. Η Ευρωπαϊκή Ένωση ακολουθεί παράλληλα δική της στρατηγική αμυντικής και βιομηχανικής αυτονομίας. Η EDIS επιδιώκει έως το 2035 ενίσχυση της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανικής βάσης, μεγαλύτερη κοινή επένδυση και πιο ανθεκτική παραγωγική ικανότητα. Ο Ευρωπαϊκός μηχανισμός SAFE θέτει ουσιαστικούς όρους. Σε ορισμένες κατηγορίες προμηθειών, τα στοιχεία από χώρες εκτός ΕΕ, ΕΟΧ/ΕΖΕΣ και Ουκρανίας δεν μπορούν να υπερβαίνουν το 35% του συνολικού κόστους. Για πιο σύνθετα συστήματα, απαιτείται επίσης δυνατότητα τροποποίησης του εξοπλισμού χωρίς περιορισμούς από τρίτες χώρες. Η Ελλάδα περιλαμβάνεται στη δεύτερη ομάδα κρατών των οποίων τα εθνικά σχέδια εγκρίθηκαν για πρόσβαση στο SAFE, με τη συγκεκριμένη ομάδα να αντιστοιχεί συνολικά σε περίπου 74 δις. ευρώ επιλέξιμης χρηματοδότησης. Μια νέα ελληνική ανάγκη ισορροπίας. Η χώρα δεν πρέπει να επιλέξει σχηματικά ανάμεσα σε «Αμερική ή Ευρώπη». Πρέπει να επιδιώξει «αμερικανική τεχνολογία και κεφάλαιο, ευρωπαϊκή χρηματοδότηση και κανονιστική ένταξη, ελληνική παραγωγική ιδιοκτησία και επιχειρησιακή αυτονομία.»
Μια αμερικανική συμπαραγωγή που αφήνει την Ελλάδα εξαρτημένη από αμερικανικές άδειες, ανταλλακτικά και λογισμικό μπορεί να είναι πολιτικά χρήσιμη, αλλά θα είναι δύσκολο να υπηρετήσει πλήρως τη νέα ευρωπαϊκή λογική αμυντικής αυτονομίας. Αντιθέτως, μια συμπαραγωγή με ελληνική εγκατάσταση, ευρωπαϊκή εφοδιαστική αλυσίδα, δικαιώματα συντήρησης και εξαγωγική δυνατότητα μπορεί να αξιοποιεί και τα δύο συστήματα.
Η νέα εποχή απαιτεί σκληρότερους όρους από το παλιό μοντέλο των offsets και των απλών αντισταθμιστικών ωφελημάτων. Η Ελλάδα πρέπει να ζητά σταθερά τέσσερα πράγματα. Πρώτον, δεσμευτικό ποσοστό ελληνικής προστιθέμενης αξίας, όχι αόριστες υποσχέσεις συμμετοχής. Δεύτερον, εγκατάσταση παραγωγικής ή επισκευαστικής ικανότητας που θα επιβιώνει και μετά την αρχική αγορά. Τρίτον, δικαιώματα τεχνικής υποστήριξης, αποθεμάτων, πιστοποίησης και εξαγωγής ελληνικών υποσυστημάτων. Τέταρτον, ειδικά δικαιώματα του Δημοσίου σε κρίσιμες υποδομές: λιμάνια, ναυπηγεία, μεταλλουργικές μονάδες, αποθήκες, δίκτυα και βασικές αλυσίδες εφοδιασμού.
Το αμερικανικό μοντέλο δείχνει ότι ακόμη και η πιο φιλελεύθερη δύναμη του κόσμου θεωρεί πλέον φυσιολογικό να διατηρεί warrants, χρυσές μετοχές, δικαιώματα βέτο, εγγυημένες αγορές και λόγο στην εταιρική στρατηγική. Δεν υπάρχει λόγος η Ελλάδα να χρηματοδοτεί ή να διευκολύνει κρίσιμες υποδομές χωρίς να διατηρεί αντίστοιχα δικαιώματα εθνικού ελέγχου.
Η Ελλάδα μπορεί να κερδίσει μια νέα θέση, όχι απλώς χώρα-πελάτης της δυτικής άμυνας και χώρα-διάδρομος μεταφορών, αλλά μεσογειακός κόμβος ναυπηγικής υποστήριξης, κρίσιμων μετάλλων, αμυντικής τεχνολογίας, ενεργειακής επιμελητείας και ειδικών βιομηχανικών υπηρεσιών. Αυτό θα αυξήσει την οικονομική ανθεκτικότητα, θα μειώσει μέρος της εξάρτησης από εισαγωγές, θα δημιουργήσει τεχνικές θέσεις εργασίας και θα δώσει στην ελληνική εξωτερική πολιτική πιο στέρεη υλική βάση. Αλλά δεν θα συμβεί αυτόματα. Χωρίς δεσμευτική εγχώρια παραγωγή, χωρίς δικαιώματα ελέγχου, χωρίς τεχνολογική μεταφορά και χωρίς εθνική στρατηγική για τα κρίσιμα μέταλλα, τις υποδομές και την αμυντική βιομηχανία, η Ελλάδα κινδυνεύει να γίνει απλώς χρήσιμος γεωγραφικός χώρος για την ισχύ άλλων. Η πραγματική επιλογή δεν είναι αν η Ελλάδα θα ενταχθεί στις νέες δυτικές αλυσίδες ισχύος. Έχει ήδη αρχίσει να εντάσσεται. Είναι ήδη ενταγμένη εξάλλου στο γενικό σύστημα της δυτικής ισχύος. Η επιλογή είναι αν θα το κάνει ως παραγωγικός εταίρος ή ως εξαρτημένο προγεφύρωμα.
